ЖАМБЫЛ ӨҢІРІНДЕГІ КӨНЕ ТҮРКІ ТАС МҮСІНДЕРІ

VII–XII ғасырлар: дәстүрдің таралуы

Тас мүсіндерге қатысты ғұрып VII–XII ғасырларда Түркі және Қарлұқ қағанаттарының, Оғыз, Қыпшақ және Қараханид мемлекеттерінің құрамындағы түркі тілдес тайпалар арасында кең тарады. Қазақстанның барлық аймақтарында мұндай ескерткіштер сақталғанымен, олар әсіресе Жамбыл облысы маңындағы жазық далаларда жиі ұшырасады.

Ғылыми көзқарас: Ә.Х. Марғұлан тұжырымы

Қазақ жеріндегі көне тас мүсіндерді ғылыми тұрғыда жүйелі зерттеген ғалымдардың бірі — Ә.Х. Марғұлан. Ол Ұлытау өңіріндегі ескерткіштерге байланысты жүргізген зерттеулерінде маңызды тұжырым ұсынды: Түркі қағанаты дәуіріне тән тас қоршаулардың бірінде қазба жұмыстарын жүргізгенде адамның мүрдесі емес, мал сүйектері табылған.

Кейінгі зерттеу нәтижелері бұл ойдың негізді екенін растайды: тас мүсіндер мен қоршаулар көбіне еске алу, құрбандық және қоғамдық жоралғылар өткен орындармен байланысты.

Бейнелер әлемі және пікірталас

Тас қашаушылар сомдаған бейнелер сан алуан: батырлар мен билер, абыздар мен жыршылар, бақташылар. Осы мәселе төңірегінде ғалымдар арасында екі негізгі пікір қалыптасқан.

Түркі қағанаты дәуірінен басталған тас мүсін орнату дәстүрін кейін далалық өңірлерді мекендеген қарлұқ көшпелілері жалғастырған. Қарлұқ кезеңінің ескерткіштері көбіне негізгі қоныстардан шалғай жатқан жайлауларда — биік тау бөктерлері мен шатқалдарда, шөбі шүйгін аймақтарда кездеседі. Бұл жоралғылардың, ықтимал, жаз мезгілінде көбірек өткізілгенін аңғартады.

Діни-наным: Тәңір, Ұмай және жоралғылар

Тас мүсіндердің бір бөлігі ежелгі түріктердің діни салт-жоралғыларымен байланысты. Түрік қағанаты 552 жылы Алтайда мемлекет ретінде қалыптасқаннан кейін ұлан-ғайыр қазақ даласы қағанат ықпалына кірді. Ұлы Жібек жолын бақылау, көрші елдермен сауда-саттық және дипломатиялық қатынастардың күшеюі қалалардың өсіп-өркендеуіне ықпал етті.

Бекініс-қалаларда буддизм, манихейлік, христиандық, зороастризм, кейінірек ислам тараса, далалық көшпелілер арасында бабалар аруағына сиыну мен Көкке (Тәңірге) табыну кең орын алды. Жеңіс пен жақсылықты Көк Тәңірінің қолдауымен байланыстыру — сол дәуір дүниетанымының өзегі болды.

Соңғы жылдары археологтардың зерттеулері нәтижесінде Жамбыл облысының Меркі және Байзақ аудандарынан да басында үштік тәжі бар екі тас мүсін табылды. Олар ежелгі көшпелі тайпалардағы емші-бақсылардың кейпін бейнелеуі мүмкін деген тұжырымдар ұсынылуда.

Қарлұқ қағандығы және Меркі кешені

Орта ғасырларда Жетісу мен оңтүстік өңірде ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі — Қарлұқ қағандығы (766–940) өмір сүрді. Оның аумағы шығыста Жоңғар Алатауынан батыста Сырдарияға дейін, солтүстікте Балқаштан оңтүстікте Ыстықкөлдің оңтүстік жағалауына дейін созылды.

Қарлұқ кезеңінде егіншілік пен қолөнер дамып, Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда нығайды. Құлан, Меркі және Тараз қалалары бекініс-қорған ретінде салынып, экономикалық-саяси орталыққа айналды.

Кешендегі мүсіндер көбіне тас пен топырақ үйінділеріне орнатылған және шығысқа қаратылған. Кейбір обаларда бірнеше мүсін қатар қойылған. Бұл ескерткіштерді жергілікті малшылардың көрсетуімен Э.А. Новгородова зерттеп, оңтүстік Қазақстандағы киелі орындар жөнінде еңбектер жариялаған. Меркі тауындағы тас мүсіндерді алғаш рет археолог-ғалым А. Досымбаева есепке алып, археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді.

Меркі тауы төріндегі ескерткіштердің бір аумақта тығыз шоғырлануы бұл өңірдің киелі саналып, жылдың әр мезгілінде жоралғылар мен тасаттық рәсімдер өткенін аңғартады. Мұнда әйел бейнесіндегі мүсіндердің жиі кездесуі — түріктердің ананы, отбасының ұйытқысы әрі ұрпақ қорғаушысы деп аса құрметтегенінің көрінісі.

Шеберлік: қашау мәнері мен көркем деталь

Бізге жеткен тас мүсіндердің бір бөлігі жұмсақ тастарға үшкір құралмен ұрып-сызып түсірілген. Ал гранит секілді қатты жыныстарда көз, мұрын, ерін секілді бөліктерді бедерлеп шығару үшін тасты еге отырып, көлемді пішін жасау қажет болған. Мұндай жұмыс үлкен еңбек пен жоғары шеберлікті талап етеді.

Аса қатты сұр граниттен аяқ киімді шығыңқы етіп шауып, жылтыратып еге жасау — тас қашаушының шынайы өнер иесі екенін танытады. Бұл детальдар мүсіндердің тек ғұрыптық емес, көркемдік құндылығы да жоғары екенін дәлелдейді.

Қорытынды: тәуелсіздік және мұраға жауапкершілік

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін өлкемізде ғасырлар бойы өмір сүріп, артына бай мұра қалдырған бабалар тарихын зерделеуге кең мүмкіндік туды. Мектеп қабырғасында жүргеннен-ақ төл тарихымызға қатысты мақалаларды үзбей оқып, ұлттық мұраға деген жауапкершілік пен отансүйгіштік сезімнің тереңдей түскенін аңғарамыз.