Индивидуалды қабілеттерінің ерекшеліктері

Оқу-әдістемелік материалдар туралы

Бұл мәтін «Индивидуалды айырмашылықтардың қазіргі заман психологиясы» пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдардың үзіндісі. Құжатта пән мазмұны, глоссарий және дифференциалды психологияға кіріспе тақырыптары берілген.

Бөлімдер

Глоссарий
Дәрістер
Практикалық және лабораториялық сабақтар
Өздік жұмыс және кәсіби жұмыстар

Негізгі фокус

Дифференциалды психология адамның қабілеті, интеллекті, мінез-құлқы және психикалық құрылымындағы жеке айырмашылықтарды зерттейді.

Зерттеу объектісі

Бір индивид, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік, этностық және жастық топтар. Көбіне тұлғалық және танымдық ерекшеліктер талданады.

Практикалық мәні

Іріктеу, психодиагностика, білім беру үдерісін даралау, мінез-құлықты түсіндіру және болжау міндеттеріне тірек болады.

Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төмендегі түсіндірмелер мәтіндегі маңызды терминдерді ықшам әрі оқуға жеңіл форматта береді.

Таным және психикалық процестер

Глоссарий: Мәтінге қатысты ескі немесе сирек қолданылатын сөздер мен ұғымдар тізімі.
Анализ: Тұтасты жеке бөліктерге бөліп қарастыру әдісі.
Анализатор (И. П. Павлов): Талдағыш жүйелер ұғымы (сезім мүшелері мен жүйке жүйесінің қабылдау-талдау тетіктері).
Апперцепция: Қабылдаудың өткен тәжірибеге, өмірлік білімге тәуелділігі.
Қабылдау: Психикалық процесс.
Қиял: Психикалық процесс.
Ес: Психикалық процесс.
Іс-әрекет: Психикалық процестермен тығыз байланыста қарастырылатын адамның белсенділігі.
Иллюзия: Алдану, қате қабылдау.

Мінез-құлық, эмоция және ерік

Агрессия: Агрессиялық мінез-құлық көрінісі, шабуылшылдық.
Адаптация: Бейімделу.
Аддиктивті мінез-құлық: Психоактивті заттарды қолдану арқылы шындықтан қашуға бағытталған ауытқулы мінез-құлық.
Мінез акцентуациясы (К. Леонгард): Мінездегі жекелеген қасиеттердің шамадан тыс айқын көрінуі.
Аутоагрессивті мінез-құлық: Өзіне зиян келтіруге, суицидалды ойлармен байланысты қауіпті әрекеттерге бейімділік.
Аффект: Қысқа мерзімде аса күшті көрінетін эмоциялық күйзеліс.
Үрей: Қорқыныштың уақытша меңгерілмейтін, күшейген күйі.
Ерік: Өз мінез-құлқын реттеп, меңгере алу қабілеті.
Еріктік әрекет: Белгілі бір мақсатқа бағытталып, саналы түрде орындалатын әрекет.

Әлеуметтік және тұлғалық ұғымдар

Мотивация: Іс-әрекетке итермелейтін факторлар мен себептердің жиынтығы.
Мотив: Қажеттілікті өтеуге бағыттайтын ішкі себеп.
Бағыттылық: Жеке тұлғаның күрделі интегралды қасиеті.
Дағды: Іс-әрекеттің автоматтанған түрі.
Әлеуметтік бағдар: Адамдардың қарым-қатынасы, ұстанымы және сенім жүйесі.
Ұжымдық пікір: Ұжым мүшелерінің пікірлері мен бағалауларының жиынтығы.
Ұжымдық көңіл-күй: Ұжымның басым бөлігіне ортақ эмоционалдық күй.

Ауытқулы мінез-құлық түрлері

Девиантты мінез-құлық: Қоғамдық нормалардан ауытқитын, адамгершілік-әлеуметтік бағытта көрінетін мінез-құлық.
Делинквентті мінез-құлық: Қоғамға қарсы, көбіне құқық бұзушылықпен ұштасатын мінез-құлық.
Патомінездік мінез-құлық: Мінездегі дефектілер мен бұзылыстар негізінде пайда болатын ауытқу.
Абулия: Еріктің әлсіреуі, жігер кемістігі.
Апраксия: Мидың белгілі аймақтары зақымданғанда мақсатты қимыл-қозғалыстарды орындай алмау.
Гиподинамия: Қимыл-қозғалыс белсенділігінің төмендеуі, қозғалыс компоненттерінің әлсіреуі.

Нақтылау

Берілген глоссарий — оқу мәтінінің үзіндісіне сүйенген қысқартылған нұсқа. Терминдердің бір бөлігі түпнұсқада толық ашылмағандықтан, анықтамалар мазмұнға сай грамматикалық тұрғыда өңделіп, ықшамдалды.

Дәрістер: дифференциалды психологияға кіріспе

1-тақырып: Индивидуалды ерекшеліктердің ғылым ретінде қалыптасуы

Адамдардың индивидуалды айырмашылықтары туралы идеялар алғаш рет ежелгі философиялық-психологиялық еңбектерде көрініс тапты. Платон мен Аристотель адамдар қабілеттерінің әртүрлі болатынын атап өткен. XVIII–XIX ғасырларда Руссо, Песталоцци, Гербарт, Фребель педагогикалық теорияларында білім беруді баланың қабілетіне қарай даралау қажеттігін негіздеп, индивидуалдылықтың маңызын күшейтті.

Дифференциалды психологияның дамуына В. Вундт, Крепелин (эксперимент бағытын индивидуалды ерекшеліктерді зерттеуге бұрды), Бине, Шарко (есте сақтауды эксперименттік тұрғыда зерттеді), У. Штерн (тұлғаның жекелеген жақтарын талдауды жүйеледі) елеулі үлес қосты.

Негізгі анықтама

Дифференциалды психология — адамдардың қабілеті, интеллект деңгейі, мінез-құлық және психикалық құрылымындағы индивидуалды айырмашылықтарды зерттейтін ғылым. Терминді 1900 жылы В. Штерн ұсынған (differentia — «айырмашылық», psyche — «жан», logos — «ілім»).

Теориялық және практикалық міндеттер

Пәннің негізгі мәселелерін және басқа ғылымдармен байланысын тереңдету.
Дифференциалды психофизиология мәселелерін қарастыру.
Жаңа әлеуметтік-психологиялық құбылыстар аясында индивидуалды ерекшеліктерді зерттеу (этникалық, экономикалық, класстық, саяси, идеологиялық т.б.).
Қолданбалы психологиямен байланысын айқындау.

Эксперименттік психологиядан айырмасы

Эксперименттік психология көбіне тітіркендіргіштің (стимулдың) әсерін зерттесе, дифференциалды психология бірдей стимулды әртүрлі индивидтердің қалай қабылдайтынын салыстырады. Яғни стимул өзгермей, зерттелушілер ауыстырылады да, айырмашылықтар сипатталады.

2-тақырып: Индивидуалды ерекшеліктерді зерттеу әдістері

Дифференциалды психологияда бақылау, эксперимент, интроспекция, егіздер әдісі, құжаттарды талдау, сұрақтама, биографиялық әдіс, статистикалық талдау және тестілеу қолданылады. Жалпы алғанда, индивидуалдылықты зерттеу әдістері объективті және субъективті болып бөлінеді.

Статистика және корреляция

Негізгі әдістердің бірі — статистикалық талдау. Индивидуалды айырмашылықтарды зерттеуде статистикалық техниканы енгізген ғалымдардың бірі — Френсис Гальтон. Ол 1882 жылы Лондонда алғашқы антропометриялық лаборатория ашып, сенсорлық және сенсомоторлық процестерді өлшеуге арналған тестер мен процедураларды дамытты.

Гальтоннан кейін Карл Пирсон корреляция теориясының математикалық аппаратын жетілдірді. Корреляциялық талдау — зерттелетін белгілер мен факторлардың байланыс тығыздығын бағалайтын статистикалық әдіс.

Тестілеудің қалыптасуы

Дифференциалды психологияда маңызды құрал — психологиялық тестілеу. Гальтонның алғашқы тестілері сенсомоторлық көрсеткіштерге сүйенсе, 1890 жылы Дж. Маккин Кэттелл «интеллектуалды тест» ұғымын енгізіп, студенттердің интеллектуалды деңгейін бағалауға талпынды.

Кейін Бине мен Анри (1895) интеллектіні өлшеуде тек сенсорлық қасиеттерге сүйену жеткіліксіз екенін айтып, ес, қиял және зейінге бағытталған жаңа тестілерді ұсынды.

Генетика және егіздер әдісі

Гальтон психикалық қабілеттердің дамуына тұқым қуалаушылықтың ықпалын көрсетуге ұмтылып, егіздер әдісін ұсынды. Әдістің мақсаты — генетикалық және сыртқы орта әсерлерінің арақатынасын анықтау. XX ғасырдың басында генетиканың дамуы (Мендель заңдары) бұл бағыттағы зерттеулерді күшейтті.

Жеке тұлғаның индивидуалды-психологиялық ерекшеліктері

Тұқым қуалаушылық

Индивидуалды айырмашылықтардың бір негізі — ата-анадан ұрықтану кезінде берілетін гендер комбинациясы. Гендер үйлесімінің шексіз әртүрлілігі адамның қасиеттерінің сан қырлы болуына әкеледі. Бір ата-анадан туған балалардың өзінде тұқым қуалаушылық толық сәйкес болмайды.

Мұны егіздер мысалынан көруге болады: біржұмыртқалы егіздердің генетикалық жиынтығы бірдей, ал түрліжұмыртқалы егіздер әдеттегі бауырлар секілді генетикалық тұрғыдан әртүрлі болады.

Қоршаған орта

Қоршаған ортаны тек географиялық мағынада түсіну жеткіліксіз. Психологиялық тұрғыдан ол адамның өмір бойындағы барлық сыртқы әсерлерінің жиынтығын қамтиды. Тіпті бір отбасында өскен ағайындылардың «ортасы» өзара ықпалдың салдарынан әртүрлі болуы мүмкін.

Ғылыми тұрғыда «орта» ұғымы организм ішіндегі өзара әсерлерді де (жасушаішілік және жасушааралық) қамтиды деген көзқарастар бар.

Өзара әрекеттестік

Кең тараған көзқарас — өзара әрекеттестік теориясы: тұқым қуалаушылық пен орта бір-біріне жай қосылатын «екі бөлек үлес» емес. Қоршаған ортаның кез келген факторы генетикалық ерекшелікке қарай әрқалай әсер етеді, ал тұқымдық факторлар орта жағдайына қарай әртүрлі қырынан көрінеді.

Индивид → тұлға → индивидуалдылық

Индивид

Адамның Homo sapiens биологиялық түріне жататындығын білдіреді. Бұл деңгейде жыныстық айырмашылықтар мен дене конституциясы секілді ерекшеліктер көрінеді.

Психикалық деңгей

Сыртқы тітіркендіргіштер әсерінен сезімталдық қалыптасады. Реакциялардың латентті кезеңі мен сенсомоторлық айырмашылықтарды сипаттауда реактивтік ұғымы қолданылады.

Тұлға

Сананың әлеуметтік ортада қалыптасуы нәтижесінде индивид тұлға ретінде танылады. Индивидтік және тұлғалық қасиеттердің бірлігі индивидуалдылықты құрайды.

Бұл мәселе дифференциалды психология үшін ерекше маңызды: индивид психикасындағы биологиялық және әлеуметтік жақтардың рөлі өзара байланыста қарастырылады. С. Л. Рубинштейн сыртқы әсерлердің ішкі дүниеге «сіңуі» арқылы қасиеттер қалыптасатынын айтса, Б. М. Теплов туа біткен алғышарттардың ықпалын талдауға назар аударады.

Дене құрылымы және әрекет-қылық

Адамның дене құрылымы мен психологиялық қасиеттерінің байланысын әрекет-қылықты талдау арқылы қарастыруға болады. Бұл бағытта теориялық мәселелер (конституционалды типтер, тұқым қуалаушылықтың әсер ету жолдары) және практикалық міндеттер (әрекет-қылықты болжау) қатар жүреді.

Бұрынғы кезеңдерде адамның сырт келбетіне қарап мінезін бағалау әрекеттері болған, алайда френология мен физиогномика сияқты бағыттар ғылыми негізі әлсіз псевдоғылым ретінде сынға ұшырады. Сырт келбетке сүйенген стереотиптік бағалаулар адамның өз-өзін объективті бағалауына да кедергі келтіруі мүмкін.

Байланысты бағалаудың ықтимал үлгілері

A (дене құрылымы) → B (әрекет-қылық): дене ерекшелігі мінез-құлыққа ықпал етеді.
B → A: психикалық жағдай денеге әсер етуі мүмкін (мысалы, психосоматикалық құбылыстар).
C (басқа факторлар): әлеуметтік-экономикалық жағдай секілді үшінші айнымалылар A мен B арасындағы байланысты күшейтуі немесе әлсіретуі ықтимал.

Темперамент: динамиканың «көрінетін» ізі

Жеке дара өзгешеліктің маңызды құрамдастарының бірі — темперамент. Бұл ұғым адамның психикалық әрекетінің динамикасын сипаттайды: қозғалыс белсенділігі, психикалық күш пен тереңдік, көңіл-күй ерекшеліктері сияқты көрсеткіштер арқылы байқалады.

Темперамент адамның іс-әрекетінің мазмұнына, мақсатына немесе себептеріне тәуелсіз түрде бірқалыпты көрінеді және ересек шақта салыстырмалы түрде тұрақты болады.

Гиппократтың түсіндірмесі

Темперамент туралы алғашқы жүйелі көзқарастар ежелгі грек дәрігері Гиппократқа тиесілі (б.з.д. V ғ.). Оның пайымдауынша, темперамент организмдегі төрт «сұйықтықтың» арақатынасына байланысты: қан, шырын, сары өт және қара өт. Мысалы, қан басым болса — сангвиникалық типке бейімдік байқалады.

Бұл бөлім берілген үзіндіде толық аяқталмағандықтан, мәтін логикасы сақталып, тұжырым ықшам түрде аяқталды.

Қорытынды ой

Дифференциалды психология — адамның қайталанбас индивидуалдылығын түсіндіруге мүмкіндік беретін сала. Ол тұқым қуалаушылық пен ортаның бірлескен әсерін, өлшеу мен салыстыру әдістерін (статистика, корреляция, тестілеу), сондай-ақ тұлғалық және индивидтік деңгейлердің байланысын жүйелі түрде қарастырады.