Герман Конституциясы бойынша басқару органдары
Дәріс №1. Ежелгі елдердегі мемлекет және құқық
Қарастырылатын бөлімдер: курстың пәні мен әдістері, Ежелгі Вавилон, Ежелгі Қытай (сондай-ақ мәтінде Үндістан мен Иран дәстүрлері қамтылады).
Курстың пәні: нені зерттейді?
Мемлекет пен құқықтың жалпы тарихы — қоғам туралы ғылымдардың құрамдас бөлігі. Ол мемлекет пен құқық сияқты қоғамдық құбылыстардың пайда болуы, дамуы және қызмет атқару логикасын тарихи контексте қарастырады.
Бұл ғылым табиғаты бойынша бір мезгілде тарихи да, заңдық та. Жалпы тарих қоғамның тұтас қалыптасуы мен дамуын зерттесе, мемлекет пен құқық тарихы мемлекет пен құқықты олардың пайда болған сәтінен бастап талдайды.
Пәні: нақты бір елдің хронологиялық жүйелілігі аясында, нақты-тарихи жағдайларда мемлекет пен құқықтың пайда болуы, дамуы және қызмет етуінің нақты және арнаулы заңдылықтарын анықтау.
Оқыту әдістері
Тарихи әдіс
Мемлекет пен құқықтың пайда болуы мен дамуын нақты тарихи жағдайлармен байланыстыра зерттейді.
Салыстырмалы-тарихи әдіс
Тарихи фактілерді ұқсас құбылыстармен салыстыру арқылы ортақ және ерекше белгілерді айқындайды.
Жүйелі-құрылымдық әдіс
Жүйені құрайтын элементтердің ішкі байланысын және тұтастықты қамтамасыз ететін құрылымды талдайды.
Статистикалық әдіс
Сандық көрсеткіштері көп болғанда тарихи процестің сандық қырын зерттеуге қолданылады.
Неге бұл пән маңызды?
Мемлекет пен құқықтың жалпы тарихын оқу кәсіби заңгерді даярлауда маңызды орын алады. Ол студенттердің мемлекеттік-құқықтық құбылыстарға тарихи сезімталдығын қалыптастырып, қоғам мен құқықты танудың ғылыми әдістерімен қаруландырады.
Кез келген мемлекеттік-құқықтық құбылысты дұрыс түсіну үшін оның қалай пайда болғанын, қандай сатылардан өткенін және қай бағытта дамып жатқанын анық көру қажет.
Қамтылатын негізгі аспектілер
Қоғамдық құрылыс
Әлеуметтік жіктелу, мәртебелер, еріктілер мен тәуелділердің орны.
Мемлекеттік құрылыс
Басқару формалары, орталық және жергілікті органдар, өкілеттіктер мен арақатынастар.
Құқық
Қайнар көздер, негізгі институттар: меншік, міндеттеме, неке-отбасы, мұрагерлік, қылмыс-жаза, сот процесі.
Ежелгі Вавилон
Мифологиялық дүниетаным, Хаммурапи заңдары және ежелгі Шығыс дәстүрлерінің құқыққа ықпалы.
Мемлекет пен құқық туралы алғашқы түсініктер адамдардың мифологиялық көзқарастары негізінде қалыптасты. Қоғам мен табиғаттағы адамның орны туралы ойлар ежелгі Шығыс пен Батыс халықтарының мифтерінде — египеттіктерде, үндістерде, вавилондықтарда, гректерде, қытайларда, римдіктерде және басқа да мәдениеттерде — көрініс тапты.
Мифология — ежелгі адамның қоршаған әлеммен қатынасының көрінісі. Мифтік аңыздарда болашақ ілімдердің элементтері де кездесіп, олар күнделікті тіршілік пен қызметке қажет құрал ретінде қолданылды. Көптеген аңыздарда алғашында адамдарды құдайлар билегені, кейін құдайлар адамдарды ел басқару тәсілдеріне үйретіп, билікті біртіндеп олардың өз қолына бергені айтылады.
Хаммурапи және заңдар
Хаммурапи — бірінші Вавилон әулетінің алтыншы патшасы (б.з.д. 1792—1750 жж.). Бұл кезеңде Вавилон бүкіл Қосөзен аймағындағы экономикалық, саяси және мәдени орталыққа айналып, гүлдену дәуірін бастан кешті.
Хаммурапи заңдары әділдіктің қорғаушысы ретінде баяндалып, еркін адамдар мен құлдардың құқықтық мәртебесін заң жүзінде бекітті. Нормалар әлеуметтік жағдайды өзгермейтін тәртіп ретінде танытып, билеуші топтың мүддесін және жеке меншікті қатаң қорғады.
Иран дәстүрі: зороастризм
Ежелгі парсылардың дүниетанымы зороастризмде көрініс тапты. Бұл ілім бойынша мемлекет — аспан құдайы Ормузданың жердегі билігі. Билеуші монарх Ормузданың әмірін орындаушы ретінде халықты жауыздықтан қорғауға, мемлекетке қатер төндіретін әрекеттерге қарсы тұруға, қайырымдылықты орнықтыруға міндетті.
Ежелгі Үндістан
Діни-мифтік негіз, варналар жүйесі және Ману заңдарының әлеуметтік-құқықтық мазмұны.
Ежелгі Үндістандағы саяси және құқықтық ілім мифтік және діни көзқарастар түрінде қалыптасты. Брахманизм идеяларының алғашқы көріністері б.з.д. II мыңжылдықтағы «Веда» ескерткіштерінде кездеседі. «Веда» (санскритше) — «білім» дегенді білдіреді.
Ведаларда қоғамның төрт варнаға бөлінуі сипатталады: брахмандар, кшатрийлер, вайшийлер, шудралар. Әр варнаның шығу тегі құдайлық жаратылыспен түсіндіріліп, әлеуметтік иерархия табиғи тәртіп ретінде негізделеді.
Ману заңдары: теңсіздік пен мәртебе
Ману заңдарының 96-бабында «тірі жәндіктердің ішіндегі ең қасиеттісі — жандылар, жандылардың ішінде — адам, ал адамдардың ішінде — брахмандар» деген тұжырым беріледі.
Бұл ережелер варналарға бөлінуді және әлеуметтік теңсіздікті қорғайды. Варна мүшелерінің құқықтары мен міндеттері тең емес: теңсіздік қылмыс пен жаза мәселелеріндегі құқықтық әділетсіздік арқылы да көрініс табады.
Ежелгі Қытай
Даосизм, конфуцийшілдік және легизм: тәртіп, мораль, заң және билік туралы үш ірі бағдар.
Даосизм (Лао-цзы)
Даосизмнің негізін қалаушы — б.з.д. VI ғасырда өмір сүрген Лао-цзы. Ілімде аспан, табиғат және қоғамның заңдылықтары «дао» ұғымымен байланыстырылып, жоғары қайырымдылық пен табиғи әділдік жақталады.
«Дао» бойынша адамдар тең, ал әлеуметтік-саяси теңсіздік пен халықтың қайыршылығы — табиғи жолдан ауытқу. Ақылды билеуші халықтың жеке ісіне орынсыз араласпай, тәртіп пен заңдылықты сақтауға ғана мән береді.
Конфуцийшілдік (Конфуций)
Конфуций (б.з.д. 551—479) мемлекетті патриархалды-патерналистік тұрғыда түсіндіріп, «мемлекет — үлкен отбасы» идеясын дамытты. Әлеуметтік теңсіздікті қалыпты құбылыс деп қабылдап, ақсүйектер билігін қолдады.
Негізгі ұғымдар
- ли — дәстүр ережелері
- сяо — ата-ана мен үлкенге құрмет
- жэнь — адамдық қасиет
- шу — адамдарға қамқорлық
- чжун — билеушіге адалдық
- и — парыз
Конфуций ауыр жазамен қинаудан гөрі, билеушінің үлгі көрсету арқылы тәрбиелеуін жоғары қойды. Уақыт өте келе конфуцийшілдік мемлекеттік дін рөлін атқара бастады.
Легизм (Шан Ян)
Легизм идеялары б.з.д. IV ғасырларда кең тарады. Заңшылдар мектебінің көрнекті өкілі Шан Ян басқарудың басты тірегі ретінде қатаң заң мен жаза қағидасын ұсынды.
Ол конфуцийшілдікті сынап, тәртіпті тек заң нормалары орната алады деп есептеді. Шан Янның тұжырымында мемлекет пен халықтың арақатынасы күш қағидасымен түсіндірілді: халық өкіметтен күшті болса — мемлекет әлсіз; өкімет халықтан күшті болса — әскер қуатты.
Бұл басқару концепциясы адамдарды күштеу және жазалау арқылы тәртіпке көндіруге болады деген ұстанымға жақын.
Өзін-өзі бақылау сұрақтары
Тақырыпты бекітуге арналған қысқа тізім.
- 1) Мемлекет пен құқықтың жалпы тарихы пәні дегеніміз не?
- 2) Пәннің негізгі әдістерін атаңыз.
- 3) Пәннің негізгі кезеңдерін атаңыз.
- 4) Ежелгі Вавилонда мемлекет пен құқық туралы ойлардың пайда болу ерекшеліктері қандай?
- 5) Хаммурапи заңдарының негізгі ерекшеліктері қандай?
- 6) Ману заңдары және оның саяси-құқықтық ерекшеліктері қандай?
- 7) Қытайдағы саяси-философиялық ілім тарихында конфуцийшілдіктің рөлі қандай?
Дәріс №2. Ежелгі Греция және Рим мемлекеті және құқығы
Қарастырылатын бөлімдер: антикалық полис, Афина мен Спартаның басқару жүйесі, принципат және доминат.
Ежелгі Грекиядағы саяси-құқықтық ойдың үш кезеңі
1) Ерлік кезеңі
Б.з.д. IX—VI ғғ. Мемлекеттің пайда болуына сәйкес. Рационализм белгілері (Гомер, Гесиод, «жеті данышпан»), құқық пен мемлекетке философиялық көзқарас (Пифагор, Гераклит) қалыптасады.
2) Гүлдену кезеңі
Б.з.д. V ғ. және IV ғасырдың бірінші жартысы. Антикалық философия мен саяси-құқықтық ойдың шарықтауы: Демокрит, софистер, Сократ, Платон, Аристотель.
3) Эллинизм кезеңі
Б.з.д. IV ғасырдың екінші жартысы — II ғ. Полистердің әлсіреуі, әуелі Македонияға, кейін Рим ықпалына өтуі: Эпикур, стоиктер, Полибий.
Грекия: мәтінде аталған негізгі желілер
Поэзиядан рационализмге: Гомер, Гесиод және «жеті данышпан»
Б.з.д. IX—VIII ғасырларда мифтік түсініктер архаикалық поэзияда, кейін Гомер мен Гесиод поэмаларында этикалық және саяси-құқықтық мазмұнға ие болып, алғашқы сипатын жоғалта бастады. «Илиада» мен «Одиссея» гректердің әскери және қоғамдық өмірінен құнды мәлімет береді.
«Жеті данышпан» (Фалес, Питтак, Периандр, Биант, Солон, Клеобул, Хилон) полистік өмірде әділетті заңдардың үстемдігін жақтады. Олардың бір бөлігі билік пен заң шығару саласында өз идеяларын іске асыруға талпынды.
Солон реформалары
Солон (б.з.д. 638—559) — реформатор, мемлекеттік қайраткер және заң шығарушы. Архонт ретінде б.з.д. 594 жылы жаңа заңдар қабылдады. Реформалары шартты түрде экономикалық және саяси болып бөлінеді.
Ең маңызды шара — «сисахфия» («ауыр жүкті сілкіп тастау»): қарызға байланысты кепілдікке қойылған жер учаскелеріндегі «қарыз тастарын» жою. Бұған дейін қарызын өтей алмаған адам жеке бостандығын кепілдікке қойып, құлға айналуы мүмкін еді.
Демокрит: демократия және заң
Демокрит (б.з.д. IV ғасырдың бірінші жартысы) адамның және қоғамның пайда болуын табиғи-тарихи дамудың бір бөлігі ретінде түсіндіруге ұмтылды. Ол демократияны қолдай отырып, аристократияның да пайдалы жақтарын атап өтеді: басқаруда ақыл мен адамгершілігі жоғары адамдардың рөлі маңызды.
Демокриттің түсінігінде заңдар қоғамдағы қалыпты өмірді қамтамасыз етіп, мақсатқа жетуге қажетті жағдайларды жасауға тиіс.
Платон: идеалды мемлекет жобасы
Платон философия және саяси-құқықтық ой тарихындағы ірі тұлғалардың бірі. Идеалды мемлекет туралы еңбегінде әділдікті әркімнің өз ісімен айналысуы және өзгенің ісіне араласпауы ретінде түсіндіреді.
Ол әлеуметтік топтарға бөлінуді және мүлік теңсіздігін қалыпты құбылыс деп санайды, бірақ топтар арасында өту мүмкіндігін толық жоққа шығармайды. «Заңдар» еңбегінде мемлекеттік құрылымның екінші жобасын ұсынып, жерді пайдалану құқығын және азаматтарды мүлік деңгейіне қарай топтастыруды сипаттайды.
Аристотель: саясат ғылымы және мемлекет формалары
Аристотель (б.з.д. 384—322) саясатты ғылыми талдауға алғашқылардың бірі болып жүйелі түрде ұмтылды. Ол саясатты этикамен тығыз байланыстырады: саясатты түсіну — адамгершілік ұғымының дамыған түрі.
Әділдіктің екі түрі
Теңестіретін (өлшемі — «арифметикалық теңдік») және үлестіретін әділдік.
Мемлекет формалары
Билеушілер санына қарай: біреу, азшылық, көпшілік. Дұрыс формалар көпшіліктің мүддесін, бұрыс формалар өз мүддесін көздейді.
Аристотель дұрыс формаларға монархия, аристократия, политияны; бұрыс формаларға тирания, олигархия, демократияны жатқызады. Ең дұрыс форма ретінде политияны бөліп көрсетеді.
Полибий: басқарудың аралас формасы
Полибий адамдардың қауымдасуын олардың әлсіздігі мен қорғансыздығымен байланыстырады. Демократияның ерте кезеңінде бостандық жоғары бағаланғанымен, біртіндеп тобыр үстемдігі күшейсе, демократия охлократияға айналуы мүмкін деп түсіндіреді.
Басқарудың ең тиімді үлгісі ретінде ол патшалық билік, аристократия және демократияның үздік жақтары біріктірілген аралас форманы ұсынады. Бұл идея кейін мемлекет, құқық және билікті бөлу теорияларына ықпал етті.
Ежелгі Рим: саяси-құқықтық институттар мен идеялар
Ежелгі Римдегі саяси-құқықтық институттар мен көзқарастар қоғам ішіндегі ұзақ әрі өткір күрес жағдайында дамыды: патрицийлер мен плебейлер, нобилитет пен кедейлер, оптиматтар мен халықшылдар, еріктілер мен құлдар арасындағы қайшылықтар құқықтық және саяси пікірдің өзгеруіне тұрақты ықпал етті.
Лукреций: табиғат және қоғам туралы материалистік көзқарас
Гай Лукреций Кардың «Заттың табиғаты туралы» поэмасында әлем, табиғат және қоғам мәселелері материалистік тұрғыда баяндалады: дүниенің негізі — материя, «бәрі материядан шығады және сонымен өмір сүреді» деген тұжырым жасалады.
Ол дінді ғылыми прогреске кедергі деп сынап, билікті жеке мүдде үшін пайдаланатын саяси күштерге де теріс баға береді.
Цицерон: мемлекет, меншік және табиғи құқық
Марк Туллий Цицерон (б.з.д. 106—43) мемлекет пен құқық мәселелеріне кең орын берді. Ол мемлекетті халықтың еңбегінің жемісі ретінде қарастырып, мемлекеттің пайда болуын адамдардың қорқынышынан емес, олардың бірге өмір сүруге табиғи ұмтылысынан шығарады.
Цицерон мемлекет пен жеке меншіктің байланысын атап, мемлекеттің басты себептерінің бірі — жеке меншікті қорғау деген ойды қолдайды. Ол басқарудың үш қарапайым формасын көрсетеді: монархия, аристократия, демократия.
Цицерон бойынша табиғи құқық жазба заңдардан да, тіпті мемлекеттен де бұрын пайда болған. Ол заң мен соттың байланысын: «Сот — сөйлейтін заң, ал заң — үнсіз сот» деп сипаттайды.
Рим стоицизмі: Сенека, Эпиктет, Марк Аврелий
Стоицизм Грекияда басталып, Римде жалғасын тапты. Рим стоиктері (Сенека, Эпиктет, Марк Аврелий) грек дәстүрін қабылдай отырып, өз көзқарастарын дамытты: әлем — біртұтас тұтастық, құдайлық пен адамдықтың өзара байланысы бар.
Мәтіндегі үзінді осы жерде үзіледі: стоиктердің дүниеде болып жатқан өзгерістерді жалпы заңдылықпен, қатаң тәртіппен түсіндіретіні атап өтіледі.
Августин: христиандық доктрина және схоластика
Аврелий Августин ілімінде ресми христиан доктринасының белгілерімен бірге схоластикалық қағидалар да көрініс тапқаны айтылады.