Қазақша рефераттар

Ертегінің аты ертегі

Кіріспе орнына

Қымбатты дос, қалай ойлайсыз: қазіргі қазақ әдебиеті мен поэзиясында жұрттың бәрі бірдей танитын, жаңадан тіл ашқан бүлдіршіннен бастап, талай белес көрген қарияға дейін жаппай оқитын қаламгер бар ма? Бар. Ол — қазақтың көрнекті ақыны, балалардың сүйікті жыршысы, Қазақстанның халық жазушысы Мұзафар Әлімбай.

Бүгін қазақ әдебиетінде де, балдырған бағында да үлкен мереке. Алғашқы қадамын Павлодар облыстық «Қызыл ту» газетінде жарияланған өлеңдерінен бастаған ақынның туындылары қазір том-том болып, халқымыздың рухани қазынасына айналды. Қазақ поэзиясының құнарлы топырағына қадаған қазығы нық, шығармашылық тұлға Мұзафар Әлімбай сексен жасқа толып отыр.

Эпикалық туындылар мен кең танылған ән-өлеңдер

Ақынның «Естай-Хорлан», «Менің Қазақстаным», «Ту тіккен» секілді эпикалық шығармалары жыр сүйер жұрттың жүрегіне жол тауып, таңдаулы туындылар қатарынан орын алды.

Ондаған жыл бойы жұрт аузынан түспей келе жатқан «Ақмаңдайлым», «Өзің де жігіт, қызықсың», «Маралдым», сондай-ақ балаларға арналған «Мұғалім ол біздің», «Көшпелі фонтан», «Бесік жыры», «Қартаймайсың, жан ана» секілді ән-өлеңдері де халықтың сүйікті мұрасына айналды.

Қаламгердің естеліктері мен эсселері, мақал-мәтелдері мен көңіл күнделіктері оқырманын баураған тартымды дүниелер. Халық ауыз әдебиетіндегі қанатты сөздер мен мақал-мәтелдерді зерттеп, жинақтаған «Маржан сөз», «Мақал-мәтелдер» секілді кітаптары күнделікті рухани қажетке айналды.

Сонымен бірге ол — айтулы публицист, майталман аудармашы, әдебиет зерттеуші. Осы қырларының әрқайсысы қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар, мәуелі бұтақтардай: үздіксіз әрі мол жеміс беріп келеді.

Дегенмен соңғы ширек ғасыр ішінде Мұзафар Әлімбай есімі атала қалса, алдымен балалар ақыны Мұзафар Әлімбай ойға оралары анық.

Неге балаларға жазу — ең қиын әрі ең жауапты жұмыс?

Әлемнің қай елінде болсын балалар әдебиетіне, балалар ақын-жазушыларына құрмет ерекше. Себебі балаларға арнап қызықты, нанымды, тәрбиелік қуаты бар шығарма жазу кез келгеннің еншісіне тие бермейді.

«Бесік жырынан» басталатын балғындар өлеңінің өз құдіреті бар. Ән-өлең бала бойына ана сүтімен бірге таралатындай. Әйтпесе бөбекті өлеңмен қалай ұйықтатып, өлеңмен қалай оятады? Дүниеден хабары жоқ, бесікте жатқан сәбиді өз ырқына көндіретін күштің бірі — өлең.

Бөбектерге өлең жазудың қиындығы да осында: ол — барлық жырдың нәрі, барлық жырдың бастауы.

Мұзафар Әлімбай — қазіргі балалар әдебиетінің ата буынына қосылған көрнекті қайраткер, тәлімгер. Ақынға 1984 жылы «Аспандағы әпке» атты балаларға арналған жыр кітабы үшін Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілді. Бұл — бөбектердің сүйікті ақынын марапаттаған, әділ бағаланған сыйлық.

Ақынның шығармалары әр жастағы баланың ой-өрісіне сай: азаматтығы асқақ, мұраты асыл, тілі шұрайлы, оқиғасы қызық, күлдіргі әрі тапқыр. Бұл — оның бала психологиясының нәзік сырын терең білетінін танытады. Сондықтан шығармалары мектеп оқулықтарынан тұрақты орын алды.

Өлеңдерін оқып тілге келген бүлдіршіндер қазақ халқының асыл қасиетін, қазақ сөзінің ғажайып нәрін Мұзафар ағамыздан үйреніп келеді.

Әдістемелік ұсыныстар: кітапхана мен мектептегі жұмыс

Сапарғали Бегалин атындағы Республикалық балалар кітапханасы Мұзафар атаның 80 жылдық мерейтойы қарсаңында «Балалардың сүйікті жыршысы» атты әдістемелік құралды ұсынады. Онда мектепке дейінгі, бастауыш, орта және жоғары сынып оқырмандарына лайық іс-шара түрлері қамтылған.

Мектепке дейінгі және бастауыш сынып

  • «Балдәурен, шіркін балалық» тақырыбында кітап көрмесін ұйымдастыру.
  • Ақын шығармашылығына арналған ойын-сабақ, поэзия әлеміне «саяхат» өткізу.
  • «Ақсерек те көксерек», «Аспандағы әпке», «Қоянның құлағы неге ұзын?» кітаптары бойынша дауыстап оқу, ойын, сауалнама өткізу.

4–5 сынып

  • «Мұзафар Әлімбай — балаларға» тақырыбында кітап көрмесі және әңгіме-сұхбат.
  • Өлеңдер бойынша сурет байқауын жариялау.
  • «Ойлы жыр, орамды тіл» тақырыбында мәнерлеп оқу сайысы.
  • «Аңыз бенен ертегі еліктіре ертеді» атты әдеби ойын.

Жалпы ұсыныстар

  • Көрмеге міндетті түрде кітаптарға шолу жасау.
  • Жинақтардағы ән-ойын, жұмбақ, аңыз-ертегілерді қолданып шағын ойындар өткізу.
  • Көрме жанына «Маған ұнаған шығарма» дәптерін іліп, оқырман әсерін жаздыру.
  • Көрмедегі кітаптар бойынша «Мәнерлеп оқу» байқауын ұйымдастырып, белсенді қатысушыларды марапаттау.

Жоғары сынып

  • «Мұзафар Әлімбай — 80 жаста» атты кітап көрмесін ұйымдастыру.
  • Көрмеге библиографиялық шолу өткізу.
  • «Поэзия патшалығында» тақырыбында поэзия кешін өткізу.

Әдістемелік құралда берілген өлең, ән, жұмбақ-жаңылтпаш, ертегі-аңыз, нақыл сөздердің барлығы ақын шығармашылығынан алынған. Іске сәт, әріптес! Мұзафар атамыздың тәрбиелік мәні зор мұрасы әлі талай ұрпаққа ойға нәр, жүрекке жылу боларына сенеміз.

«Сексенге келді Мұзата»: әдеби ертеңгілік сценариі

Шара өтетін жерде кітап көрмесі ұйымдастырылып, Мұзафар Әлімбаевтың суреті мен ол туралы қанатты сөздер ілінеді. Бөлмеде шарлар мен ойыншықтар көп болса, ертеңгілік әсерлі өтіп, балалардың жадында ұзақ сақталады.

Шара алдында кітапханашы оқырмандарға ақынның тақпақтары мен аңыз-ертегілері бойынша сурет салып келуді тапсырып, хабарландыру іледі. Ертеңгілік күні балалардың суреттерін жинап, сол жұмыстардан көрме жасау ұсынылады. Соңында үздік суреттер мен белсенді қатысушыларды атап өткен жөн.

Қатысушылар

  • Кітапханашы (жүргізуші)
  • Ая (ақын өлеңдерінің кейіпкері)
  • Білгішбек
  • Ертеңбай (ертегі кейіпкері)
  • Көркемсөз оқушылар

Музыкалық кіріспе

Ертеңгілік «Алтай вальсі» әнімен басталады. Сөзі — М. Әлімбаевтікі, әні — Р. Байқадамовтікі.

Жүргізуші сөзі (үзінді)

Балалар, білесіңдер ме: Эфирден ақтарылып жыр есілгенде, осыны біздерге арнап кім жазды деп, атына көңіл қойып жүресіңдер ме?

«Балдырғанды» шығарып, сан ұрпақты қанша жыл жырларымен таңырқатты... Бүгін сексенде — Мұзафар аталарың. Мұзафар Әлімбаев!

Аяның келуі

Мұқабасында «Мұзафар ата өлеңдері мен ертегілері» деп жазылған үлкен кітапты қолына ұстаған Ая рөліндегі қыз бала ортаға шығады.

Ая: Балалар, сәлеметсіңдер ме? Мен «Аяның алақаны» кітабының кейіпкері — Ая қызбын. Бүгін атамыздың балаларға арнап жазған өлеңдерімен танысамыз. Мен жалғыз келген жоқпын: Білгішбек пен еріншек бала туралы ертегінің кейіпкері Ертеңбайды бірге ала келдім.

Ертеңбайдың таныстырылымы (үзінді)

Еріншектер елінде болған екен бір бала:
Текке келген өмірге түк түсінбес дүңгәна.
«Әкел!» — десе анасы,
«Қойшы, ертең де күн бар!» — деп кіржиіпті баласы.

Ертеңбай: Мен — Мұзафар атамыздың «Еріншектер елінің еріншек Ертеңбайы» ертегісінің кейіпкері Ертеңбаймын.

Білгішбектің қысқаша мәліметі

Білгішбек: Мұзафар Әлімбай атамыз балаларға арналған өлеңдермен қатар, үлкендер поэзиясын да жазған; қазақ әдебиетінің дамуы, тіл тазалығы, қаламгерлер шығармашылығы туралы жүздеген мақала мен эссе қалдырған. Оның «Менің ойыншықтарым», «Балдәурен, шіркін, балалық», «Ақсерек те көксерек», «Аспандағы әпке» секілді кітаптары талай буынның сүйікті оқулығына айналды.

Талқылау: балалар шығармасы қандай болуы керек?

Ертеңбай: Балаларға арналған өлең, ертегі, жұмбақ, жаңылтпаш қандай болуы керек деп ойлайсыңдар?

  • Қызықты, тартымды, өмірден алынған оқиғалы болуы.
  • Адалдық пен арамдықты, батылдық пен бостықты, достық пен қастықты салыстыра алуы.
  • Жаттауға жеңіл, тілге оралымды болуы.

Білгішбек: Дәл солай. Балаға арналған шығарма шындыққа жақын, ойға қонымды, тәрбиелік қуаты жоғары болғаны дұрыс.

Ертегінің керегі бар ма?

Ертеңбай: Жаңа технологиялар ғасырында, ғарышқа ұшып жатқан заманда ертегінің қажеті бар ма?

Білгішбек: Ертегі — ертегі, ал бала — бала. Замандар өзгерсе де, баланың қиялы мен қызығушылығы өзгермейді. Бізді үйреншікті дүниеден гөрі аңыз бен ертегідегі сан қилы оқиға еліктіреді. Мұзафар атамыз жазған ертегілер шындық өмірге жақын болғандықтан, қызыға оқимыз.

Ая: «Қарағай неге ұзын, жыңғыл неге жатаған?», «Көкек неге “көкек” дейді?», «Қарға неге қара?» сияқты аңыз-ертегілер кім-кімді де жалықтырмайды.

Әлемдік балалар әдебиетімен үндестік

Ая: Маршак, Чуковский, Агния Барто сияқты балалар сүйіп оқитын қаламгерлерді білесіңдер ғой. Олар да жан-жануарды сөйлетіп, жақсылық пен жамандықты салыстырып тәрбиелейді.

Білгішбек: Мұзафар ата да сол дәстүрді қазақ баласының болмысына жақын етіп дамытты. Ол балаларды мақтаншақтық, қызғаншақтық, өзімшілдік, даңғойлықтан арылып, бауырмалдыққа шақырады. Бұған «Қорбаң аю», «Құмырсқалар», «Жорға торғай» сияқты өлеңдер дәлел.

Мәнерлеп оқу: «Жел деген не?» (үзінді)

Жел деген не? (Айт деп інім жалынды).

Жел де ауа кәдімгі (Айтқаныма нана ғой).

Жел дегенің тек бірақ,

Ойға-қырға шапқылап,

Пайда таппас ауа ғой.

Өмірбаяннан бір үзік

Ая: Әр қаламгердің әдебиетке келер өз жолы бар. Атамның өлең-жырға, әсем әнге әуестігі ана сүтімен дарыған. Өнерпаз анасы Зейнеп халық ауыз әдебиетіндегі қисса-дастандарды жатқа айтқан. Абайдың өмірі мен әнге айналған өлеңдерін де атам алғаш анасының айтуымен таныған.

Мұзафар Әлімбайдың сөзіне сүйенсек: «Жас жеткіншектің жан-дүниесіне рухани нәр беретін нәрсе — ананың ақ сүті, ананың әлдиі, ананың бесік жыры мен ананың әсерлі әңгімелері».

Білгішбек: Мұзафар ата 5 жасында әріп танып, кітап оқи бастайды. 6-сыныпта ауыл кітапханасының бір қыста 150-ден аса кітабын оқып шығады. Өлеңді мектеп қабырғасында жаза бастап, 16 жасында анасына арнаған тұңғыш өлеңі мерзімді баспасөзде жарияланады.

Ойыншықтар әлемі (үзінді)

Жүрмейсің бе абайлап, болмасаңшы ұрыншақ!
Асыр салып көп ойнап, ақсап қалдың құлыншақ!

Түсті түймең үзіліп, неге қадап алмайсың?
Тұр ғой әне ине-жіп, неге ұқыпты болмайсың?

Тиіспе, күшік, қоянға, тентектікті қойыңдар!
Кикілжің жоқ араңда, тату-тәтті болыңдар!

«Аяның алақаны» (үзінді)

Айналайын Аяның алақаны аялы:

Ая — біздің мейірбан, досынан жоқ аяры.

Қолда барын достардың алдына әкеп жаяды.

Тағы бір шумақ (үзінді)

Айдың беті аппақ, Аяның беті сатпақ.

Неге олай? Ол былай —

Аунамайды жерге, шомылады көлге.

Өлеңнің қалай туғаны: шағын оқиға

Ертеңбай: Ақын қаламынан өлең қалай туады екен? Балаларға өлең жазу оңай емес екенін білемін.

Ая: Атамның айтуынша, көбіне өз көзімен көрген жағдай өлеңге арқау болады. Мәселен, бір күні Асқар сурет салып отырып: «Жол жоғалды, ата, қайда кетті?» дейді. Қарасам, көл салып, жолды көлге тіреп қойыпты. Сонда атам көлдің ар жағынан жолды жалғап: «Жол шомылып шықты», — дейді. Бала мәз болады. Көп ұзамай атам «Жол қайда жоғалды?» деген өлең жазады.

«Жоғалды ма жол оңай?
Суға кетті-ау, обал-ай!
Іздеп жүрсек жан-жақтан
Сүңгіп шықты ар жақтан…»

Түйін сөз

Білгішбек: «Ақын» сөзі грек тілінде «данышпан» деген ұғымды білдіреді дейді. Бұл атаудың өзінде үлкен міндет жатыр.

Ая: «Ақынның құлағы өзінен қырық жыл бұрын туады» деген сөз бар. Жас талапкердің құлағы түрік, көзі жіті болсын дейміз.

Берілген мәтін осы жерден үзіледі. Егер жалғасын да жіберсеңіз, сол стильде толық өңдеп, біртұтас блог жазбасына біріктіріп беремін.