ҚАРАШАҰЛЫ БӘЙДІБЕК
Жетісу көшпелілерінің көсемі
Қарашаұлы Бәйдібек (VI–VII ғасырлар) — Жетісу алабын мекендеген көшпелі тайпалардың көсемі, ақыл-парасатымен және ерлік істерімен елге ұйытқы болған тарихи тұлға. Далалық ауызша тарихнамада (ДАТ) Ұлы жүздің үйсін бірлестігі құрамындағы албан, суан, дулат, сарыүйсін, шапырашты, ысты, ошақты тайпалары Бәйдібекті түп аталарының бірі ретінде танитыны айтылады.
Дерек пен жадтың тоғысуы
Бәйдібек туралы мәліметтер ауызша дәстүрмен ғана шектелмейді: оның әкесі Қараша (530–604) жөнінде, сондай-ақ Бәйдібектің ұрпағы Майқы би туралы деректер Қытай жылнамаларында және Мұхаммед Хайдар Дулатидың (1499–1551) еңбектерінде ұшырасады. Бұл деректер тарихи жад пен жазба көздердің бір-бірін толықтыра алатынын көрсетеді.
Қоныс кеңістігі және елді ұйыстыру
Дәстүрлі деректерге сүйенгенде, Бәйдібек Жетісудың кең жазығын, Арыс өзенінің шұрайлы алқаптарын, Қаратау мен Ташкент өңірін қоныс еткен. Сол кеңістікте ру-тайпалардың басын қосып, ел болып ұйысуына ықпал еткені айтылады. Оның тұлғасы көбіне мәмілегерлік, көрегендік және бірлікке ұйыту қабілетімен сипатталады.
Шежірелік таралым: үш некеден тараған ұрпақ
Шежірелік деректерде Бәйдібектің үш некелі болғаны баяндалады. Әр некеден тараған ұрпақ кейін іргелі ру-тайпаларға ұласып, қазақ халқының ел болып ұйысу үдерісіне тікелей араласқан деп айтылады.
Сары бәйбіше
Бірінші әйелі — Сары бәйбіше. Осы некеден Байтоқты дүниеге келіп, одан Түргеш (Сарыүйсін) өрбігені айтылады.
Зеріп
Екінші әйелі — Зеріп. Одан Жалмамбет туады. Жалмамбеттен Шапырашты, Ошақты, Ысты тараған деп көрсетіледі.
Домалақ ана (Нұрила)
Үшінші әйелі — исі қазаққа мәшһүр әулие Домалақ ана, шын есімі — Нұрила. Домалақ анадан Тілеуберді туады. Тілеуберді ел аузында Жарықшақ (Жарықбас) атанып кеткен. Жарықшақтан Албан, Суан, Дулат өрбиді.
Қасірет ізі және қасиетті орындар
Дәстүрлі әңгімелерде Бәйдібектің Сары бәйбішеден туған Байтоқтыдан өзге алты ұлы соғыста қаза тауып, Қаратаудың шығысындағы Қошқарата өзенінің бойына жерленгені айтылады. Бұл өңір күні бүгінге дейін «Алты Сары басы» деп аталады.
Бәйдібектің өзі Балабөген өзенінің жағасына жерленген делінеді. Басына көрнекті кесене тұрғызылған. Сондай-ақ қазіргі Оңтүстік Қазақстан өңірінде бір ауданның Бәйдібек есімімен аталуы — тұлғаға қатысты тарихи жадтың сақталғанын аңғартады.
VI–VII ғасырлар: Ұлы даладағы бетбұрыс
Бәйдібек өмір сүрген кезең — Еуразияның Ұлы даласында этникалық тұтастану үдерісі күшейіп, мемлекеттіліктің іргесі қаланған дәуір. Дәл осы уақыт аралығында тарих сахнасына Түрік қағанаты шықты: шығысында Сарыөзенге (Хуанхэ), батысында Темірқақпаға (Дербент) дейін ықпалын жүргізген алып бірлестік төңірегіндегі Қытай, Парсы, Үнді, Рұм (Византия) секілді ірі саяси құрылымдармен қарым-қатынаста болды.
Өркениеттік қалыптасу
Осы кезеңде түркі жұртының шаруашылық-мәдени типі сараланып, өзіндік төлтума өркениет белгілері айқындала түсті. Түркі тектес қауымдар өз қоныс-тұрағымен, тілімен, ділімен дараланып, саяси-әлеуметтік кеңістікте айқын тұлға таныта бастады.
Археологиялық айғақ және тарихи салмақ
2000–2001 жылдары Бәйдібек пен Домалақ ана кешендерінде жүргізілген қазба жұмыстары бұл тұлғалардың қоғамдағы орны мен өмір сүрген заманына қатысты маңызды мағлұматтар берді. Сол деректердің ішінде VI–VII ғасырларға тән тиын теңгелердің табылуы Бәйдібек пен Домалақ ананың дәуірін, сондай-ақ олардың әлеуметтік мәртебесін айқындай түсетін елеулі айғақ ретінде назар аудартады.
Қорытынды: бірлікке ұйытқан тұлға
Халық жадында сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жеткен қария сөздер Бәйдібектің ел қамы мен халық тағдырына қатысты істерге ұйытқы болып, көреген көсемдігімен жұртқа ықпал еткен тарихи тұлға екенін танытады. Ауызша дәстүр, жазба деректер және археологиялық олжалар бір арнаға тоғысқанда, оның бейнесі VI–VII ғасырлардағы күрделі тарихи үдерістер аясында айқынырақ көрінеді.