ҰЛЫ ОТАН СОҒЫСЫ
1941 жылғы 22 маусым таңында гитлерлік Германия Кеңес Одағына тұтқиылдан шабуыл жасады. Германия жағында Румыния, Венгрия, Италия және Финляндия соғысқа кірді. Қарсылас топтарының жалпы құрамы шамамен 5,5 млн адам, 190 дивизия, 5 мың ұшақ, 4 мыңға жуық танк және өздігінен жүретін артиллериялық қондырғы, сондай-ақ 47 мың зеңбірек пен миномет болды.
1940 жылы жасалған «Барбаросса» жоспарына сәйкес Германия өте қысқа мерзімде (6–10 апта ішінде) Архангельск – Еділ – Астрахань сызығына шығуды көздеді. Бұл блицкриг — «тез соғыс» стратегиясы еді. Осылайша Ұлы Отан соғысы басталды.
Ұлы Отан соғысының негізгі кезеңдері
I кезең (1941 ж. 22 маусым – 1942 ж. 18 қараша)
Соғыс басталған күннен бастап кеңес әскерлерінің Сталинград маңындағы қарсы шабуылына дейінгі уақыт. Бұл КСРО үшін ең ауыр кезең болды.
II кезең (1942 ж. 19 қараша – 1943 ж. соңы)
Соғыстағы түбегейлі бетбұрыс: қорғаныстан бастамаға өту, қарсыласты титықтату және шешуші операциялар арқылы стратегиялық артықшылыққа қол жеткізу.
III кезең (1944 ж. – 1945 ж. 8 мамыр)
Соғыстың қорытынды кезеңі: КСРО аумағын толық азат ету, Еуропадағы шешуші ұрыстар және Берлин операциясы.
Бірінші кезең: ауыр шегініс және Мәскеу түбіндегі бетбұрыс
1941 жылғы жағдай
Негізгі шабуыл бағыттарында адам күші мен әскери техникада басымдық жасаған неміс әскері елеулі табыстарға жетті. 1941 жылдың қараша айының соңына қарай кеңес әскерлері Ленинград, Мәскеу, Ростов-на-Дону бағыттарында басым күштің соққысына төтеп бере отырып шегінуге мәжбүр болды; қарсыласқа орасан аумақ қалдырылды.
Шығын аса ауыр болды: қаза тапқандар, хабар-ошарсыз кеткендер және тұтқынға түскендер саны шамамен 5 млн адамға жетті; танктер мен ұшақтардың едәуір бөлігі жоғалтылды.
Мәскеу үшін шайқас
1941 жылдың күзінде Вермахттың негізгі күштері Мәскеуді басып алуға бағытталды. Мәскеу үшін шайқас 1941 жылғы 30 қыркүйектен 1942 жылғы 20 сәуірге дейін созылды.
1941 жылғы 5–6 желтоқсанда Қызыл Армия қарсы шабуылға шықты. Неміс әскерлері 100–250 км шегіндірілді. Мәскеуді алу жоспары күйреді, Шығыста «тез соғыс» іске аспады.
Мәскеу түбіндегі жеңіс халықаралық тұрғыдан маңызды болды: Жапония мен Түркия КСРО-ға қарсы соғысқа кіруден уақытша бас тартты.
1942 жылғы сәтсіздіктер және Сталинградқа жол
1942 жылы кеңестік басшылықтың (ең алдымен Сталиннің) бірқатар қателіктері нәтижесінде Қызыл Армия Солтүстік-Батыс бағытта, Харьков маңында және Қырым түбегінде ауыр жеңілістерге ұшырады. Неміс әскерлері Еділге — Сталинградқа және Кавказға шықты.
Алайда Сталинград пен Кавказ бағыттарындағы табанды қорғаныс, ел экономикасын соғыс жағдайына көшіру, әскери өндірісті кеңейту және дұшпан тылындағы партизандық қозғалыс кеңес әскерлерінің болашақтағы шабуылына қажетті алғышарттарды қалыптастырды.
Екінші кезең: Сталинград және Курск — стратегиялық бастаманың ауысуы
Сталинградтағы қарсы шабуыл
1942 жылғы 19 қарашада кеңес әскерлері қарсы шабуылға көшіп, соғыстағы бетбұрысты бастады. Сталинград маңында жаудың ірі топтамасы қоршауға алынды.
Қоршауда 22 фашистік дивизия болды; 1943 жылғы 2 ақпанда бұл топ толық талқандалды. Осы кезеңде жау Солтүстік Кавказдан да қуылды.
Курск доғасындағы шайқас
1943 жылдың жазына қарай кеңес-герман майданы салыстырмалы түрде тұрақтанды. Ыңғайлы майдан конфигурациясын пайдалана отырып, фашистік әскерлер 1943 жылғы 5 шілдеде Курск доғасында кеңес топтамасын қоршап, стратегиялық бастаманы қайтаруға әрекеттенді.
Аса қиян-кескі ұрыстарда қарсыластың шабуылы тоқтатылды. 1943 жылғы 23 тамызда кеңес әскерлері Орел, Белгород, Харьковты азат етіп, Днепрге шықты. 1943 жылғы 6 қарашада Киев азат етілді.
Өндіріс және одақтастар жүйесіндегі өзгерістер
1943 жылғы жаз-күздегі шабуылдар барысында қарсыластың көптеген бөлімдері талқандалды, Кеңес Одағының елеулі аумақтары азат етілді. Фашистік блоктың ыдырауы басталып, 1943 жылы Италия соғыстан шықты.
1943 ж. майданға берілді
29,9 мың ұшақ
1943 ж. майданға берілді
24,1 мың танк
1943 ж. майданға берілді
130,3 мың артиллериялық қару
Соғыс өндірісі күшейіп, 1943 жылы КСРО қару-жарақ пен әскери техниканың негізгі түрлерін өндіруде Германияны басып озды.
Үшінші кезең: Еуропаны азат ету және Жеңіске жету
1944–1945: экономика және майдандағы артықшылық
1944 жылы кеңестік экономика соғыс жылдарындағы ең жоғары деңгейге көтерілді: өнеркәсіп, өндіріс, транспорт және ауыл шаруашылығы қарқынды дамыды. Әсіресе әскери өндіріс тез өсті. Соғыс басталғаннан 1945 жылға дейін шамамен 6 мың кәсіпорын іске қосылды.
1944 жылы танктер мен өздігінен жүретін артиллериялық қондырғылар өндірісі 24 мыңнан 29 мыңға дейін, ал әскери ұшақтар 30 мыңнан 33 мыңға дейін артты.
КСРО аумағын толық азат ету және Еуропадағы операциялар
1944 жылы Кеңес Қарулы күштері ірі жеңістерге жетіп, КСРО аумағы түгелдей фашистік оккупанттардан азат етілді. Кеңес әскері Еуропа халықтарына көмекке келіп, Польша, Румыния, Болгария, Венгрия, Чехословакия, Югославияны азат етті және Норвегияға дейін жетті.
Румыния мен Болгария Германияға соғыс жариялады, Финляндия соғыстан шықты. 1945 жылғы қысқы шабуыл кезінде Кеңес әскері қарсыласты 500 км-ге шегіндіріп, Польша, Венгрия, Австрия және Чехословакияның шығыс бөлігінің көп бөлігін азат етті. Кеңес әскері Одерге шықты (Берлиннен шамамен 60 км).
Эльбадағы кездесу
1945 жылғы 25 сәуірде кеңес әскерлері АҚШ және Ұлыбритания әскерлерімен Эльба өзенінде, Торгау ауданында тарихи кездесу өткізді.
Берлин және капитуляция
Берлин үшін шайқас аса қатал және табанды сипатта өтті. 1945 жылғы 30 сәуірде Рейхстагқа Жеңіс туы тігілді. 8 мамырда фашистік Германияның капитуляция актісіне қол қойылды, ал 9 мамыр Жеңіс күні болып жарияланды.
Соғыстан кейінгі саяси қорытындылар
1945 жылғы 17 шілде – 2 тамыз аралығында КСРО, АҚШ және Ұлыбритания басшыларының үшінші конференциясы өтті. 1945 жылғы 24 маусымда Мәскеуде Қызыл алаңда Жеңіс парады ұйымдастырылды.
КСРО-ның жеңісі тек саяси және әскери ғана емес, экономикалық тұрғыдан да маңызды болды: 1941 жылғы шілдеден 1945 жылғы тамызға дейінгі кезеңде елде бірқатар негізгі әскери техника мен қару-жарақ түрлері Германияға қарағанда көбірек өндірілді.
Жапониямен соғыс және Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы
1945 жылғы тамыз: Шығыс Азиядағы операция
Еуропадағы әскери қимылдардың аяқталуы Екінші дүниежүзілік соғыстың толық аяқталғанын білдірмеді. Ялтадағы келісімдерге сәйкес (1945 жылғы ақпан) кеңестік басшылық 1945 жылғы 8 тамызда Жапонияға соғыс жариялады.
Кеңес әскерлері 5 мың км-ден астам майдан шебінде шабуыл жүргізді. Географиялық және климаттық жағдайлар өте күрделі болды: Хинганның үлкен және кіші жоталары, Шығыс-Маньчжур таулары, ағыны қатты өзендер, сусыз шөлдер және қиын өтетін ормандардан өту талап етілді.
Соған қарамастан жапон әскерлері талқандалды. 23 күн ішінде кеңес әскері Солтүстік-Шығыс Қытайды, Солтүстік Кореяны, Сахалиннің оңтүстік бөлігін және Куриль аралдарын азат етті. 600 мың сарбаз бен офицер тұтқынға алынды, көп мөлшерде қару-жарақ пен техника қолға түсті.
КСРО Қарулы күштерінің соққысы және оның одақтастарының (ең алдымен АҚШ, Ұлыбритания, Қытай) әрекеті нәтижесінде 1945 жылғы 2 қыркүйекте Жапония тізе бүкті. КСРО құрамына Сахалиннің оңтүстік бөлігі мен Куриль аралдары өтті.
АҚШ-тың 6 және 9 тамызда Хиросима мен Нагасакиге тастаған атом бомбалары жаңа ядролық дәуірдің басталуына түрткі болды.
Тарихи сабақтар және кең контекст
ХХ ғасыр басындағы Ресей: дағдарыстар мен реформалар
ХХ ғасыр басында Ресейде қалыптасқан экономикалық және әлеуметтік-саяси жағдай 1905–1907 жылдардағы көтерілістерге, кейін 1917 жылғы Ақпан және Қазан төңкерістеріне алып келді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу, азамат соғысы және 1918–1920 жылдардағы әскери интервенция миллиондаған адамның өміріне әсер етіп, халық шаруашылығын ауыр күйзеліске ұшыратты.
Большевиктер партиясының Жаңа экономикалық саясаты (ЖЭС/НЭП) (1921–1927) қысқа мерзім ішінде күйзелісті еңсеруге ықпал етіп, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, транспорт, тауар-ақша қатынастары қалпына келтірілді және қаржылық реформа жүргізілді.
Қорытынды ой
Ұлы Отан соғысы — Екінші дүниежүзілік соғыстың шешуші құрамдас бөлігі. Кеңес елі мен оның қарулы күштері соғыстың негізгі кезеңдерінен өтіп, гитлерлік Германияны тарихи жеңіліске ұшыратты. Фашизм мен милитаризмге қарсы жеңіске антигитлерлік коалиция қатысушылары да маңызды үлес қосты.
Екінші дүниежүзілік соғыстың басты сабағы — соғыстың алдын алу үшін бейбіт күштердің бірлігі қажет. Қақтығысқа дайындық кезеңінде оны болдырмауға мүмкіндік болғанымен, көптеген елдер мен қоғамдық ұйымдардың әрекеті бір арнаға тоғыспады.