Тас және қола дәуірлері
Ежелгі дәуірдегі Қазақстан: тас және қола дәуірлері
Қазақстан аумағындағы ежелгі тарих тас дәуірінен басталып, кейін қола дәуірінде қоғам мен шаруашылықтың күрделене түсуімен жалғасады. Бұл кезеңдерде еңбек құралдары жетілді, қоныстану сипаты өзгерді, діни түсініктер мен өнер қалыптасты.
Тас дәуірі
Палеолит: ең ежелгі кезеңдер
Тас дәуірі үшке бөлінеді: палеолит, мезолит және неолит. Палеолиттің әуелгі бөлігі өз ішінде үш кезеңнен тұрады:
-
Олдувай2,6 млн – 700 мың жыл бұрын
-
Ашель700 мың – 150–120 мың жыл бұрын
-
Мустье150–120 мың – 31–30 мың жыл бұрын
Тас құралдарының негізгі түрлері: шапқылар, қырғыштар, үшкір тастар, пышақтар. Ең көне еңбек құралдарына ауыр салмақты, тік бұрышты, ұсақ шақпақ тастар жатады. Мұндай олжалар Қаратау өңірінен табылған.
Бөріқазған мен Тәңірқазған тұрақтарынан табылған құралдар ашельдік кезеңге жатады: шапқылар, ауыр тас сынықтары, нуклеустар.
Төменгі палеолитте адам тасты сындыру үшін басқа тасты пайдаланып, бірін-біріне ұрған. Өзеннің малта тастарына сүйенген бұл тәсіл «малта тас мәдениеті» деп аталады. Оны зерттеген археолог: Халел Алпысбаев (1979).
Ашель уақытының ескерткіштері Орталық Қазақстанда Құдайкөл, Жаманайбат, Обалысай тұрақтарынан, ал Батыс Қазақстанда (Маңғыстау) Шақпақата, Сарытас өңірлерінен белгілі.
Мустье кезеңінде тас өңдеудің жаңа техникасы қалыптасты. Оңтүстік Қазақстандағы Ш. Уәлиханов атындағы тұрақ осы дәуірмен байланыстырылады. Аңшылықта бизон мен жылқы маңызды орын алды.
Қазақстанның ежелгі тұрғындары эволюциялық даму тұрғысынан Homo sapiens (саналы адам) деңгейіне сай келеді.
Соңғы палеолит шамамен б.з.б. 40–35 мыңжылдықтар аралығында аяқталады. Бұл уақытта адамдар кең аумақтарға таралып, рулық құрылым қалыптаса бастады. Ана жағынан тарайтын туыстық жүйе (аналық ру, экзогамия) туралы түсініктер кездеседі.
Дүниетаным кеңейіп, өнер пайда болды: жануарлардың бейнесін жартасқа салу дәстүрі қалыптасты. Сонымен бірге о дүниеге сену ұғымы күшейді.
Қанай, Свинчатка, Пещера, Шүлбі.
Мезолит: өтпелі кезең
Мезолит Қазақстанда салыстырмалы түрде аз зерттелген. Негізгі археологиялық жұмыстар ХХ ғасырдың 80–90 жылдары Батыс және Оңтүстік Қазақстанда жүргізілді. Бұл кезеңнің ірі жаңалығы — садақ пен жебенің пайда болуы. Тұрақтар көбіне өзен-көлдерге жақын орналасқан.
Неолит: жаңа тас ғасыры
Неолит — шамамен б.з.б. VII мыңжылдықтың басынан б.з.б. II мыңжылдықтың басына дейінгі уақыт. Бұл дәуірде тас өңдеудің тегістеу және бұрғылау тәсілдері кең тарады.
Дайын табиғи өнімдерді тұтынудан өндіруші шаруашылыққа көшу: мал шаруашылығы мен егіншілік қалыптасты.
- Қыш құмыра жасау
- Тоқымашылықтың пайда болуы
- Үй жануарларын қолға үйрету (жылқының рөлі артады)
Неолиттік тұрақтар орналасуына қарай бұлақтық, өзендік, көлдік, үңгірлік болып төртке бөлінеді. Ең кең тарағаны — бұлақтық тұрақтар.
Солтүстік Қазақстан, Есіл өңірі: Атбасар. Торғай үстірті: Маханжар неолиттік мәдениеті.
Оңтүстік Қазақстан: Қараүңгір үңгірі. Атырау: Шатпакөл, Құлсары 1–5. Маңғыстау: Бозащы түбегі (Шебір), Орталық Маңғыстау: Түйесу (Сенек 1, 4).
Энеолит: мыстың енуі
Энеолит — адамдардың тұрмысына мыс құралдар кеңірек ене бастаған кезең. Қазақстандағы ең танымал ескерткіштердің бірі — Ботай мәдениеті.
Орналасуы: Көкшетау өңірі, Ботай қонысы. Мерзімі: б.з.б. III–II мыңжылдықтар. Зерттеуші: В. В. Зайберт (1993).
- 158 тұрғын үй жұрты анықталған
- Сазбалшықтан және сүйектен жасалған бұйымдар, әшекейлер табылған
- Шамамен 70 000 жылқы сүйегі анықталған
Ең елеулі тұрақ — Бозащыдағы Шебір. Ол жерден шақпақ тас, керамика, ұсақ металл бұйымдар мен біз табылған.
Осы кезеңде жылжымалы мал шаруашылығы қалыптаса бастады.
Қола дәуірі: тайпалар, мәдениет және шаруашылық
Б.з.б. II мыңжылдықтың алғашқы ширегі аяқталар тұста Волга мен Алтай аралығында мал шаруашылығымен айналысқан тайпалар қола жасауды меңгерді. Қола — мыс пен қалайының қорытпасы.
Оңтүстік Сібірдегі Ачинск маңындағы Андроново ауылынан қола дәуірі ескерткіштері алғаш табылып, 1913 жылы Б. В. Грязнов ашқан. Ғылымда бұл топтама шартты түрде Андронов мәдениеті деп аталады. 1927 жылы археолог М. П. Грязнов Батыс Қазақстаннан да осындай қорымды анықтаған.
Қазақстанда Андронов ескерткіштері кең таралған. Сонымен бірге Батыс Қазақстанда қима мәдениеті ескерткіштері де кездеседі. Оның басты ерекшелігі — мәйітті қиылған ағаштардың арасына орналастыру дәстүрі.
Андронов мәдениетінің кезеңдері
-
Ерте қолаб.з.б. XVIII–XVI ғғ.
-
Орта қолаб.з.б. XV–XII ғғ.
-
Кейінгі қолаб.з.б. XII–VIII ғғ.
Жалпы алғанда, Андронов мәдениеті б.з.б. XVII–IX ғасырлар аралығын қамтып, бірнеше ғасыр бойы үздіксіз дамыды.
Орталық Қазақстан: Нұра, Атасу, Беғазы–Дәндібай
Орталық Қазақстаннан көптеген мекендер, қорымдар, көне рудниктер, құрбандық орындары және петроглифтер табылған. Бұл өңірге тән ерекшелік — мазар құрылысының күрделілігі және тас өңдеуге негізделген құрылыс техникасының жетілуі.
Жерлеуде кремация (мәйітті өртеу) басым. Кейде мәйітті табытқа салып қою дәстүрі кездеседі. Керамикада көбіне ыдыстың жоғары бөлігі ғана әсемделген. Қабірден үй жануарларының сүйектері де табылған.
Жерді игеру кеңейді, шөлейт аудандар да шаруашылыққа тартылды. Тау-кен жұмыстарының көлемі артты. Мәйітті бір жамбасына бүктетіп жатқызып жерлеу жиілейді.
Ерекшелігі — мәйітті шалқасынан жатқызып қою. Мысал: Ақсу-Аюлы-2 қорымы. Жер бетіне тастан қаланған қабырғалы тұрғын үйлер салу кең жайылды, ағаш та пайдаланылды.
Аймақтық ескерткіштер
Алексеев қонысы мен Тасты-бұтақ қорымы мәлім. Дөңгелек және тікбұрышты қоршаулары бар, төбешік үйінділі қорымдар жиі кездеседі.
Челябинск пен Қостанай облыстары шекарасына жақын Арқайым қонысы — ежелгі қалалардың бір үлгісі.
Тастағы суреттер: Таңбалы, Қаратау. Қорымдар: Таутары.
Бұл өңірден Тегіскен кесенесі ашылған.
Шаруашылық: егіншілік пен мал өсіру
Андроновшылар қоныстарын көбіне дала өзендерінің бойына орналастырып, егіншілік пен бау-бақша өсірген. Күйген құмыралардан тары ботқасының қалдықтары табылған.
Қоныстардан жиі шығатын олжалар: дәнүккіштер, келсаптар, орақтар және тас кетпендер.
Мал өсіру маңызды рөл атқарды. Негізгі тағам — сүт, одан сүзбе, ірімшік жасаған. Ет көбіне мейрамдарда немесе құрбандық кезінде пайдаланылған.
Негізгі мал: қой, сиыр, жылқы. Сонымен қатар қос өркешті бактриан түйесі өсірілген.
- Жатаған (128–136 см), басы үлкен, қалың жалды; қазіргі моңғол жылқысына ұқсас.
- Орташа/биігірек (136–152 см), салмағы 350 кг-ға дейін.
- Асыл тұқымды (152–160 см), сымбатты, аяқтары жіңішке; соғыс арбасына жегілген.
Малдың үй маңында көп шоғырлануы жайылымды тоздырғандықтан, маусымдық жайылымға көшу тәжірибесі дамыды: көктем-жазда жастар мен ер адамдар малды алыс жайылымға айдап әкетіп, отбасы егіншілікпен айналысқан.
Ежелгі кеншілік және тұрмыстық өндіріс
Кен өндіру шамамен бұдан үш мың жыл бұрын басталған. Мысалы, Жезқазған өңірінде сол кездің өзінде кен қазылған. Кеншілер кенді тотықтандыру, қайлалау және отпен өндіру әдістерін меңгерген.
Әр отбасы тұрмыстық бұйымдарды өзі жасаған. Әйелдер сазбалшықты дайындап, ыдыс жасап, оны ошақ отына немесе таспен қоршалған шұңқырда қыздырып күйдірген. Қыш ыдыстар әртүрлі сызықтармен және геометриялық өрнектермен әсемделген.
Үй кәсіптері, киім және әшекей
Жіп иіру, тоқу, тері өңдеу, киімді түрлі түсті жіппен әдіптеу кең тарады. Жіпті көбіне мал жүнінен иірген. Тоқыма станогы мен ұршық қолданылған.
Өкшесіз аяқкиім киген, жүннен тоқылған және теріден тігілген құлақшын қолданған. Әйелдер көбіне ұзын жеңді, етегі жер сызған жүн көйлек киген.
Әйелдер сырға, салпыншақ, моншақ таққан. Ер адамдар қоладан жасалған үшкір ұшты қарулармен, соның ішінде садақпен қаруланған.
Қоғам, әлеуметтік жіктелу және наным-сенім
Андронов қоғамында адамдар үлкен үйлерде отбасылық қауым ретінде өмір сүріп, шаруаны ағайын-туыспен бірге атқарған. Обалар мен қабірлердің құрылысы әртүрлі болғаны қоғамның біртекті еместігін байқатады.
Бай, текті адамдар жерленгенде ерекше құлпытас орнатылған мазарларға қойылған. Қоғамда жауынгерлер, билеушілер, абыздар сияқты әлеуметтік топтардың болғанын археологиялық деректер жанама түрде көрсетеді.
Діни түсініктерде мәйіттің басын батысқа немесе оңтүстік-батысқа қаратып қою дәстүрі байқалады. Бұл бағыттың о дүниелік ұғымдармен байланысы болғаны жорамалданады.