Мұхтар Әуезов
Мұхтар Әуезов: қызмет, ғылым және шығармашылықтың тоғысы
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында М. Әуезов Семей облыстық және Қазақстан Орталық Атқару комитеттеріндегі қызметін қиын да жемісті ғылыми ізденістермен, шығармашылық жұмыстармен ұштастыра білді. Ұлан-ғайыр еңбегі лайықты бағаланып, ол ірі қоғам қайраткері, академик, филология ғылымының докторы, КСРО Мемлекеттік және Лениндік сыйлықтарының лауреаты атанып, өшпес даңққа бөленді.
Әуезов 18–25 жасында жазған әңгімелері мен повестерінің өзінде-ақ реалистік мектептің өкілі ретінде танылып, бұл бағытты кейін әйгілі «Абай жолы» роман-эпопеясында кемеліне жеткізіп, айқындай түсті.
Әлемдік классиканы қазақша сөйлеткен тәржімашы
Ұлттық әдебиет қазынасы Әуезов тәржімалаған әлемдік классиканың таңдаулы туындыларымен толыға түсті. Олардың қатарында Н. В. Гогольдің «Ревизор» комедиясы, В. Шекспирдің «Отелло» және «Асауға тұсау» драмалары, И. Тургеневтің «Дворян ұясы» романы, сондай-ақ Л. Толстой, А. Чехов, Дж. Лондон әңгімелері, Н. Погодин мен К. Тренев пьесалары бар.
Қазақ прозасының тұғырлы дүниелері
Әуезовтің қырық жылдық шығармашылық ғұмырында дүниеге келген «Абай жолы» тарихи-әлеуметтік роман-эпопеясы, «Өскен өркен» романы, «Қараш-қараш оқиғасы» мен «Қилы заман» повестері, көптеген әңгіме, драма, комедия, сценарий, новелла, очерк және публицистикалық мақалаларсыз қазақ әдебиетін толыққанды деп санау қиын.
«Көксерек»: табиғат заңы мен адамның мейірімі
Осы асыл мұралардың ішінде «Көксерек» әңгімесінің орны бөлек. Шоқтығы биік шығармада ауыл тұрмысының сол кезеңдегі көрінісі шыншыл көркемдік шешімін табады.
Әлі көзін ашпай жатып адамдар қолына түскен бөлтірік өзіне жасалған жақсылыққа, тіпті бала Құрмаштың түнге қарай қасына алып жатқанына қарамастан, қолға толық үйрене алмайды. Ауыл иттеріне тән мойынсұнушылық Көксерекке жат: еркіндікке жаратылған дала тағысы тек табиғаттың үнін тыңдайды.
Адамға ғана тән мейірім мен сүйіспеншілік, түптеп келгенде, күшке ғана бағынатын жыртқыштың табиғи түйсігі алдында әлсіз. Табиғат заңы өз дегенін істетеді — «Көксерек» алға тартатын түйін де осы.
Әуезовті ұстаз тұтқан қаламгердің әлемі
Қазақ әдебиетінің классигі Мұхтар Әуезовті өзіне ұстаз тұтқан, онымен бірнеше рет сапарлас болып, кейін ол жөнінде әсерлі естеліктер жазған жазушының балалық шағы отызыншы жылдардың басындағы сұмдық ашаршылықпен тұстас келді. Бес-алты жасында тамақ іздеп шұбырған елді, жол бойында қырылған жұртты өз көзімен көруі оның санасында өшпес із қалдырды. Туған жер мен ел тағдыры туралы көп қалам тартуы — сол ауыр әсердің заңды жалғасы.
Сол қасіретті жылдардың елесі араға алпыс жыл салып, «Нұржаудың нұрлы түндері» атты мөлдір сезімнен туған туындысына өзек болды.
Табиғат пен адам: қарапайым тағдырлардың көркем панорамасы
Жазушы шығармаларында келісті табиғат суреттері мен сол ортада ғұмыр кешкен қарапайым, тағдыры әрқилы адамдар бейнесі қатар өріледі. Мерген-аңшы, құсбегі секілді тартымды тұлғалар — оның прозасының дара сипаты.
«Ақбақай»
Отызыншы–қырқыншы жылдардағы замандастар, романтикалық жастық шақтың бейне көрінісі: ауыл, ғажайып жайлау, бейбіт тіршілік, махаббат. Кенет — соғыс. Майданға алынған «Ақбақай» атты сәйгүлікпен бірге жас жылқышы Жәнібектің тағдыры таразыға түседі.
«Көксеңгір»
Өткен ғасырдың соңы мен осы ғасырдың басындағы тау бөктеріндегі өмір тынысы. Биіктік, ерлік, парасат және өмір жалғасының көріністері. Мұнда «Дауылқара» жас қыран, тағдыры таласта өткен Жамбыл құсбегінің ғұмыры және Шаңқанбоз атты жүйрік тұлпар туралы сыр шертіледі.
«Қызыл қаршыға»
Таудағы ауыл өмірі, Битас–Байтас аталған тау азаматтарының қиын да қызықты жолы. Негізгі кейіпкерлері — өз ортамыздағы қарапайым еңбек адамдары.
«Түнгі ән»
Романтикалық жастық шақ пен Отан соғысы тұсындағы ауыл өмірінің өшпес суреттері. Туған жерге сүйіспеншілік пен ел табиғатын терең түсіне білудің айқын куәсі.
Шығармашылық шыңдар және кейінгі толқын
Жазушы шығармаларының биік шыңы — «Темірлан» романы. Өте бай материал негізінде туынды қысқа мерзімде — небәрі жеті айда жазылып шыққанымен, одан асығыстықтың табы байқалмайды: құрылымы жүйелі, айтары салмақты.
Соңғы жылдары жарық көрген «Құла айғыр Құлан және Құланбике» аңыз-әңгімесі, «Бәйдібек» тарихи хикаясы, «Алыста қалған» повесі, «Жабайы жылқы» тарихи әңгімесі — әр заманның тынысын өз бояуымен, әсем шындығымен бейнелейтін, ұшқыр ой мен шалқар шабыттан туған озық туындылар.
Ұстазға тағзым және естелік жанры
Жазушының ұлы ұстазы Мұхтар Әуезовтің адамдық, ұстаздық, азаматтық қасиеттері терең суреттелетін «Кемеңгердің керуені» повесі, сондай-ақ «Ұмытылмас бейне», «Құралай жолы», «Баба ата хикаясы», «Ел ішінде», «Ағаның естеліктері» — сыршыл да сындарлы дүниелер.
Бұған қоса «Қайран Сәкен», «Исаның домбырасы», «Таңғы елес», «Тынық Донға саяхат» секілді естеліктері оқырманын бір қиырдан бір қиырға жетелеп, ой мен сезім кеңістігін ұлғайтады.
Елге етене, табиғатқа ғашық қаламгер
Ел-жұртына етене, табиғатқа шексіз ғашық, барынша қарапайым өмір тағылымын ұстанған жазушыны жерлестері ерекше қадірлейді: «өзіміздің Ерағамыз», «Шаяндағы Шолоховымыз» деп құрметтейді. Туған жер түлегі үшін мұнан биік тіршілік мұраты болмас.