Мағжан Жұмабаев жайлы
Мағжан Жұмабаев: өмірі, шығармашылық жолы, идеялық әлемі
Мағжан (Әбіл-Мағжан) Бекенұлы Жұмабаев (25 маусым 1893, Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Мағжан Жұмабаев ауданы, Сасықкөл жағасы — 19 наурыз 1938, Алматы) — Алаш қозғалысының қайраткері, ақын, қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі. Атасы — Жұмабай қажы. Әкесі Бекен дәулетті, саудамен айналысқан адам болған. Анасы — Гүлсім.
Туған жері
Сасықкөл жағасы (Солтүстік Қазақстан)
Қызмет аясы
Ақын, ағартушы, аудармашы, қоғам қайраткері
Тарихи контекст
Алаш идеясы, ұлт-азаттық ой, ХХ ғасыр басындағы өзгерістер
Білім жолы және әдеби орта
Алғашқы оқу: Қызылжар медресесі (1905–1910)
Мағжан ауыл молдасынан сауатын ашып, 1905–1910 жылдары Қызылжардағы (Петропавл) №1 мешіт жанындағы медреседе оқыды. Бұл оқу орнын белгілі татар зиялысы, мұсылман халықтарының азаттық жолындағы күресіне атсалысқан М. Бегишев ұйымдастырған.
- Шығыс халықтарының тарихынан дәріс алды.
- Қазақ және татар әдебиетін меңгерді.
- Фирдоуси, Сағди, Хафиз, Омар Һайям, Низами, Науаи секілді классиктердің шығармаларын оқыды.
«Ғалия» медресесі және алғашқы жинақ (1910–1913)
1910–1913 жылдары Уфа қаласындағы «Ғалия» медресесінде оқыды. Мұнда татар жазушысы Ғ. Ибрагимовтен дәріс алып, белгілі қайраткер С. Жантөринмен жақын араласты, болашақ жазушы Б. Майлинмен танысты.
1912 жылы Ибрагимовтің көмегімен Қазан қаласындағы Кәрімовтер баспасынан Мағжанның тұңғыш өлеңдер жинағы — «Шолпан» жарық көрді. Ол сондай-ақ «Садақ» журналына қатысып, өз өлеңдерін жариялады.
Омбы мұғалімдер семинариясы (1913–1916)
1913–1916 жылдары Омбы мұғалімдер семинариясында оқыды. «Бірлік» ұйымының жұмысына белсене араласып, «Балапан» қолжазба журналын шығаруға қатысты. Осы кезеңде Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов секілді алаш қайраткерлерімен байланыс орнатып, «Қазақ» газетіне өлеңдерін жариялады.
Абай ықпалы
1909 жылы баспадан шыққан Абай өлеңдерін оқып, Мағжан ұлы ақынның мәнін бірден таныды. Абайды «хакім» деп атап, «Атақты ақын, сөзі алтын хакім Абайға» атты өлең жазды. Абай поэзиясының тереңдігін жаңа жағдайға сай ілгері дамытып, Батыс пен Шығыстың рухани қазынасын сабақтастыру арқылы қазақ поэзиясын тақырып, түр және мазмұн жағынан байытты.
Қоғамдық қызмет және саяси кезеңдер
1917: бетбұрыс
Ақпан төңкерісінен кейін қоғамдық өмірге белсене араласып, Ақмола облыстық қазақ съезін өткізу ісін ұйымдастырушылардың қатарында болды. Сәуірде Ақмола облыстық қазақ комитетінің құрамына сайланды, Мәскеуде өткен Бүкілресейлік мұсылман съезіне қатысты.
«Алаш» және қысым
Бірінші жалпы қазақ съезінің шешімі бойынша Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. «Алаш» партиясының Ақмола облыстық комитетінің мүшесі болды. «Үш жүз» партиясы өкілдерінің жалған айыптауымен бір айға жуық абақтыға қамалды.
Оқу ісі және ағарту
Екінші жалпы қазақ съезіне делегат болып қатысып, оқу мәселесі бойынша құрылған комиссияға төрағалық етті. Кейін әртүрлі басылымдарда қызмет істеп, халық ағарту жұмысына белсене араласты.
Баспасөз және қызмет (1918–1923)
1918–1919 жылдары Петропавл уездік земство басқармасында қызмет етті. 1919–1923 жылдары Ақмола губерниялық «Бостандық туы» газетінде, «Шолпан», «Сана» журналдарында, «Ақжол» газетінде жұмыс істей жүріп, ағартушылық бағытты жалғастырды. Осы кезеңде қалың қауымға кең танылған «Батыр Баян» поэмасын жазып, жариялады.
Мәскеу кезеңі және сын дауы (1923–1927)
Жоғары әдебиет пен мәдени орта
1923–1927 жылдары Мәскеуде Жоғары әдебиет-көркемөнер институтында оқыды. Орыс және Батыс Еуропа әдебиетін терең зерттеп, орыс мәдениет қайраткерлерімен жақын танысты, көпшілігімен достық қарым-қатынаста болды.
Орынсыз айыптаулар
Мәскеуде оқып жүргенде ақын шығармалары негізсіз сынға ұшырады. 1924 жылғы 24 қарашада Мәскеудегі Шығыс еңбекшілері коммунистік университетінде қазақ жастарының жиналысында оның 1922 жылғы қазанда және 1923 жылы Ташкентте шыққан жыр жинақтары талқыланып, теріске шығаратын қаулы қабылданды. Бұл қаулы 1925 жылғы 14 ақпанда «Еңбекші қазақ» газетінде басылды.
«Сәлем хат» және айтыс сипаты
Орынсыз сыннан көңілі жабыққан ақын «Сәлем хат» өлеңін жазып, ол «Тілші» газетінде жарияланды. 1924 жылғы 19 желтоқсанда «Еңбекші қазақ» газетінде С. Мұқановтың ескертуімен «Сәлемге сәлем» жауап өлеңі басылды. Мағжанға «жаңа тұрмысқа қатысты нақты өлең жазбадың», «тап күресіне белсенді араласпадың» деген айыптар тағылды.
Қуғын-сүргін, соңғы жылдар
Оқытушылық (1927–1929)
1927–1929 жылдары Бурабайда, кейін Қызылжарда оқытушылық қызмет атқарды.
Тұтқындалу (1929)
1929 жылы «Алқа» атты жасырын ұйым құрды деген айыппен Мәскеудегі Бутырка түрмесіне қамалып, 10 жыл айдауға кесілді.
Бостандық және трагедия (1936–1938)
1936 жылы М. Горький мен Е. Пешкованың араласуымен бостандық алып, Қазақстанға оралды. Петропавлда мектепте орыс тілі мен әдебиетінен сабақ берді, алайда саяси себептермен жұмыстан босатылды. 1937 жылы наурызда Алматыға келіп, аудармамен айналысты. 1938 жылы қайтадан қамауға алынып, ату жазасына кесілді.
Поэзиясының өзегі: ағартушылық, еркіндік, рух
Әлеуметтік тақырып пен ағартушылық үн
Ақын тұңғыш өлеңдерінен бастап әлеуметтік тақырыпқа ден қойып, ағартушылық, ұлт-азаттық, демократияшыл бағытты ұстанды. Ел ішіндегі әлеуметтік мәселелерді көтерді, халқын өнер-білімге шақырды.
Мысал шығармалар
«Шын сорлы», «Ләззат қайда?», «Жазғы таң», «Өнер-білім қайтсе табылар», «Балалық шақ», «Қазағым», «Қарағым», «Осы күнгі күй», «Мен сорлы».
Махаббат лирикасы және сыршылдық
Мағжан қазақ лирикасының сыршылдығын тереңдетіп, адамның нәзік сезімдеріне тіл бітірді. Бұл қасиет, әсіресе, махаббат лирикасында айқын байқалады.
Мысал шығармалар
«Жас келін», «Зарлы сұлу», «Сүйгеніме», «Алданған сұлу», «Сүй, жан сәулем».
Ұлт-азаттық идея: отаршылдыққа қарсылық
Мағжан ұлт-азаттық тақырыбын өз поэзиясының үзілмес өзегіне айналдырды. Ол халықты тап пен топқа жіктемей, Қазақ елінің әлемдік мәдени жетістіктерге жетуіне қандай күш кедергі деген сұрақ қойып, басты кедергі ретінде отаршылдықты атады. Бұл ой туған жердің табиғатына сүйсінуден басталып, елдің ертеңіне алаңға, ақырында отаршылдыққа қарсы наразылық отына ұласты.
Түркі тақырыбы және романтикалық серпін
Түрік дүниесіне бауырмалдық
Ақынның дүниетанымына Қызылжардағы Бегишев медресесінде оқуы айрықша ықпал етті: жас жүрегінде түрікке деген бауырмалдық сезім оянды. «Шолпан» жинағындағы «Орал тауы» өлеңінде түрік баласын бірлікке, қайсарлыққа үндеді.
Азаттық қозғалысына үн қосу
Мағжан түрік халқының шетел басқыншыларына қарсы азаттық қозғалысына үн қосты. Бұл бағыттағы өлеңдерінде жорық идеясы, серпінді романтикалық леп, ертеңге сенім айқын көрінеді.
Мысал шығармалар
«Жарыма», «Есімде... тек таң атсын», «Жаралы жан», «Мен жастарға сенемін».
Түркі идеясы: ұлт-азаттықпен ұласқан арна
Түркі тақырыбы Мағжанда ұлттық еркіндік идеясымен тұтасып, отаршылдыққа қарсы ойға ұласады. «Пайғамбар» өлеңінде «Ғұн — түріктің арғы атасы» десе, «Түркістан» өлеңінде «Түркістан — ер түріктің бесігі ғой» деп асқақ рухпен жырлайды. 1919–1923 жылдардағы түрік халқының азаттық соғысына арналған «Алыстағы бауырыма» өлеңі ерекше бағаланды: Мұстафа Шоқай оны «Яш Түркістан» журналында (1930, №1) жариялап, түрікшілдік күресі үшін ең қымбат әрі ең пайдалы өлеңдердің бірі деп атады.
Символизм, поэтикалық жаңалық, философиялық тереңдік
Символистік өрнек және «жаңа мифология»
Мағжан шығармаларындағы романтикалық, символистік сарын айрықша айқын: ақын символизмі болашақ пердесін ашатын «жаңа мифология» тудырып, келешек суретін салу саясатшылардың емес, ең алдымен ақындардың қолында деген сенімге ұласады.
Мысал шығармалар
«От», «Пайғамбар», «Күншығыс», «Жаралы жан», «Айға».
Дыбыс үйлесімі және өлең техникасы
Ақын дыбыс пен буынның соны үндестіктерін тауып, қазақ жырының әуезін байытты. Оның поэтикалық ізденістері ұлттық өлең мәдениетін жаңа өріске жетеледі.
Мысал
«Шолпы»
Философ ақын: адам, табиғат, өмір мен өлім
Мағжан — философ ақын. Ол өлеңдерінде жақсылық пен жамандық, әділдік пен әділетсіздік тәрізді қарама-қайшылықтарды шебер шендестіріп, дүниені біртұтас құбылыс ретінде тануға ұмтылды. Адамды ұлы табиғаттың бір бөлшегі, жаратылыстың туындысы ретінде суреттейді: табиғатсыз адам жоқ, ал табиғат адамсыз да тіршілігін жалғастыра береді. Дене бағынса да, сезім бағынбайтын ішкі ерік бұлқынысы («От») — оның ой әлемінің өзекті белгісі.
Ақын туралы өз тұжырымында ол — болжап білмес жолға сапар шеккен пір, кейде жын, кейде бала; қиындықты қайыспай көтеретін, кейде дүниені тәрк ететін жан («Қиял құлы мен бір ақын»). Ал «Қорқыт» поэмасында мәңгілік тақырып — өмір мен өлім мәселесін Қорқыт пен ажалдың айқасы түрінде бейнелейді: ажал хақ, сондықтан өмір ақиқатын өліммен бірге қабылдау қажет деген ойға жетелейді.
Ерте экологиялық сарын
Мағжан — әлемдік поэзияда экологиялық тақырыпты ерте жырлаған ақындардың бірі. Табиғат пен адам қатынасының ширығуын, жаңа заманның техногендік белгілерін сезіндірген өлеңдерінде бұл сарын айқын байқалады.