Қуаңшылықтың орташа жылдық мөлш
Қазақстан климатының қалыптасуы: атмосфералық айналым және жер бедерінің рөлі
Қазақстан аумағы қыс мезгілінде Сібір антициклонының тармағының, ал жаз айларында Азор антициклоны ядросының ықпалына жиі ұшырайды. Соның нәтижесінде қыста республиканың солтүстігінде оңтүстік-батыс және батыс бағыттағы желдер, ал жазда солтүстік-батыс бағыттағы желдер басым байқалады.
Ел аумағындағы атмосфералық үдерістер Солтүстік жарты шардың Атлантика–Еуразия секторындағы үш ірі ауқымды айналымның ықпалымен қалыптасады. Циклондар мен антициклондардың алмасу жолдары ендік бағытпен өтсе, бұл ендік бағыттағы айналым деп аталады. Мұндай жағдайда Қазақстанның көп бөлігінде жауын-шашын азайып, ауа температурасы жоғарылауға бейім болады.
Жер бетінің әртектілігі: таулар мен су айдындарының ықпалы
Климаттың қалыптасуына жер бетінің әртектілігі де айқын әсер етеді. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы биіктігі 4000–5000 м-ге жететін тау жүйелері, сондай-ақ Каспий мен Арал теңіздері тәрізді су айдындары атмосфералық циркуляцияны өзгертіп отырады.
Таулар қалай әсер етеді?
- Табиғи кедергі ретіндегі тау жүйелері атмосферадағы ендік бағыттағы шептік белдемді солтүстік-шығысқа қарай ойыстырып, ауа массаларының заулама ағынын күшейтеді.
- Тау бөктерінде тау-аңғарлық ауа айналымы қалыптасып, жергілікті климаттың ерекшеліктерін айқындайды.
- Тау аймақтарының термиялық режимі іргелес жазықтарға қарағанда өзгеше: әдетте температура төмен, ал биіктеген сайын тәуліктік және маусымдық ауытқу амплитудасы кішірейеді.
Температура инверсиясы және оның маңызы
Тау беткейлері маңындағы ауа қабатының радиациялық салқындауы және беткеймен төмен ығысқан ауаның жылынуы нәтижесінде таулы аудандарда температура ауытқуының амплитудасы кеміп, температура инверсиясы қалыптасады. Инверсия кезінде белгілі бір биіктікке дейін ауа температурасы керісінше жоғарылауы мүмкін.
Тянь-Шань
Қаңтардағы орташа инверсия теңіз деңгейінен 1300–1500 м биіктікке дейін таралып, одан жоғарыда температура биіктеген сайын қалыпты түрде төмендейді.
Батыс Алтай
Инверсиялық қабаттың жоғарғы шекарасы жиі 700–900 м-де жатады, ал таулы қазаншұңқырларда бұл қабат одан да жоғары орналасуы мүмкін.
Айналым типтері: ауа райына әсері
Еуропалық айналым
Қыста суық ауа массаларының енуі жиілеп, температура күрт төмендейді; жауын-шашын молаяды, жел күшейеді.
Сібірлік айналым
Оңтүстіктен тарайтын жылы ауа массалары ұлғайып, ауа температурасы жоғарылайды; жауын-шашын азаяды.
Жауын-шашынның таралуы: жазық пен таудың айырмасы
Тау жоталарына жақындаған сайын тік бағыттағы ауа ағыны күшейіп, жауын-шашын мөлшері күрт артады. Жазықтарда орташа жылдық жауын-шашын 100–200 мм болса, тау бөктерінде 500–600 мм-ге дейін көбейеді.
Жазық өңірлер
Жылдық жауын-шашынның максимумы, әдетте, жаз айларында байқалады.
Тау бөктері
Жауын-шашынның екі маусымдық максимумы тән: наурыз–сәуір және қараша–желтоқсан.
Су айдындары және бриздік айналым
Су айдындары бриздік айналымды тудырады; оның әсері құрлыққа ондаған километрге ғана таралады. Орта ендіктердегі су айдындарының солтүстік-шығыс жағалауында жазда жылы, ылғалды ауа ағыны үстемдік етсе, оңтүстік-батыс бөлігінде атмосфералық суық серпіліс қалыптасуы мүмкін.
Мұндай құбылыс Арал теңізі мен Каспийдің солтүстік-шығыс бөлігінде жиі байқалады: су айдынының оңтүстік-батыс бөлігіне қарағанда солтүстік-шығысында жауын-шашын 2–3 есе көбірек түседі. Каспий айдыны климаттың қалыптасуына негізінен қыста ықпал етеді, ал Арал теңізі атмосфера айналымына көбіне жаз айларында қатысады. Көлемі шағын Балқаш көлінің де атмосфера айналымына және бұлттылыққа әсері едәуір.
Жел режимі: орташа мәндер және шектік құбылыстар
- Қазақстан бойынша орташа жылдық жел жылдамдығы 4–4,5 м/с
- Каспий жағалауы > 6 м/с
- Жетісу қақпасындағы Ебі желі (шектік мән) 70 м/с-қа дейін