Экологиялық қауіпсіздік
Демографиялық қауіпсіздік ұғымы және оның өзектілігі
Демографиялық қауіпсіздік — халықтың табиғи ұрпақ жалғастығы мен өмір сүруінің қорғалуы. Ол мемлекет пен қоғамның әлеуметтік-экономикалық, саяси, құқықтық және моральдық-психологиялық тетіктер арқылы ұлттың тектік қорын қорғау мен дамытуға, халық саулығын сақтауға бағытталған шаралар жүйесін қамтиды. Қалай болғанда да, демографиялық қауіпсіздік мәселесі заңнамалық деңгейде реттелуі тиіс.
Негізгі тәуекелдер (әлемдік зерттеулер жиі атап өтетін бағыттар)
- Табиғи өсімнің төмендеуі — демографияға төнетін ең ірі қауіптердің бірі.
- Халықтың қартаюы — табиғи өсім бәсеңдеген сайын үдеріс үдейді.
- Ішкі және сыртқы көші-қон тепе-теңдігі — еңбек және генеративтік әлеует үшін шешуші фактор.
- Отбасылық құндылықтардың әлсіреуі — ажырасу, некеге тұрудың кешігуі, әлеуметтік оқшаулану сияқты құбылыстармен байланысты.
Өсім динамикасы: көрсеткіш бар, бірақ құрылым маңызды
Соңғы жиырма жылға қатысты деректер тәуелсіздіктің алғашқы онжылдығында табиғи өсімнің күрт төмендегенін, ал кейінгі кезеңде халық санының өсімі жақсарғанын көрсетеді. Мәселен, 2009 жылғы ұлттық санақта 16,01 миллион адам тіркелді, ал одан кейінгі бес жылда халық саны шамамен 1 миллионға артты.
Дегенмен, өсімнің едәуір бөлігі табиғи өсімнен гөрі шетелдегі қандастардың тарихи отанына оралуымен күшейгенін ескеру қажет. Қазақстан халқы 17 миллионнан енді ғана асты. Алда 20 миллиондық меже тұр. Мұндай мақсатқа жету үшін демографиялық қауіпсіздік мәселесін кейінге ысыруға болмайды.
Жас құрылымы және «демографиялық толқын»
1980-жылдардың екінші жартысында туғандар бала сүйетін жасқа келіп, өсімге айтарлықтай үлес қосып отыр. Бірақ алдағы жылдары бұл серпін бәсеңдеуі мүмкін: 1990-жылдардағы экономикалық тоқырау кезеңінде дүниеге келгендердің саны аз болды, көптеген отбасылар бала тууды кейінге қалдырды. Сондықтан табиғи өсімнің ұзақ мерзімді тұрақтылығы саясат пен институттарға тікелей байланысты.
Заң және ұлттық бағдарлама: ынталандыру мен әлеуметтік тірек
Демографиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін арнайы заң қабылдау қажеттігі туындап отыр. Мұндай құқықтық негіз жастарды көпбалалы болуға ынталандырып қана қоймай, олардың денсаулығын, әлеуметтік әлеуетін және өмір сапасын арттыруға бағытталуы тиіс.
Тірек шараларының өзегі
- Көпбалалы отбасыларға баспанаға қолжетімділікті кеңейту.
- Денсаулық сақтау мен ана мен балаға қолдауды күшейту.
- Жұмыспен қамту және тұрақты табыс мүмкіндіктерін арттыру.
- Отбасылық институтты нығайтатын әлеуметтік саясат.
Аумақтық теңгерім мәселесі
Бала туу көрсеткіші ауылдық жерлерде салыстырмалы түрде жоғары бағаланады. Сондықтан жастардың жаппай урбанизациясы табиғи өсімге жанама түрде ықпал етуі мүмкін. Жаңа саясат ауылды әлеуметтік инфрақұрылыммен қамтамасыз етуге, өңірлерде өмір сүру сапасын көтеруге және көші-қонның ішкі тепе-теңдігін сақтауға бағытталуы қажет.
Тарихи сабақ: ашаршылық, статистиканы бұрмалау және демографиялық жара
1988 жылы көпшілікке арналған ғылыми мақала дайындалып, Қазақстандағы этнодемографиялық трагедияны орыс тілді аудиторияға жеткізу көзделді. Алайда 1989 жылғы қаңтарда газет бетінде жарияланған партия тарихшыларының мақалаларында ашаршылық құрбандарының саны әдейі төмендетіліп көрсетілді. Бұл тек ғылыми әдістемені білмеуден туған қателік емес, саяси жауапкершілікті жеңілдетуге ұмтылыс ретінде бағалануы мүмкін.
Кейінгі жылдары жас зерттеушілердің архив деректерін айналымға енгізуі бұрынғы демографиялық талдауларды нақтылай түсті. Мәселен, 1924 жылғы болжам бойынша 1932 жылы ауыл халқы 4,2 миллион болуы тиіс еді, ал 1933 жылдың ортасындағы ресми есепте ауылда тірі қалғандардың санын 1,5 миллионнан асыру қиын болғаны айтылады. Ашаршылықтан 2,54 миллион адам қаза тапқаны туралы дерек шындыққа өте жақын деп көрсетіледі.
Этнодемографиялық төмендеу туралы мысал деректер
1926 → 1937
Қазақтар
3 627,6 мыңнан 2 181,5 мыңға дейін
1926 → 1937
Украиндар
860,2 мыңнан 549,6 мыңға дейін
1926 → 1937
Ұйғырлар
63,4 мыңнан 33,4 мыңға дейін
1926 → 1937
Өзбектер
129,4 мыңнан 110,0 мыңға дейін
Ескерту: мәтінде келтірілген деректер тарихи-демографиялық пікірталастардың бір бөлігін сипаттайды және ресми бағалаулар әр дереккөзде әркелкі болуы мүмкін.
Қазіргі құрылым: жыныстық арақатынас, жас құрамы, білім капиталы
Қазақстанда ерлер мен әйелдердің саны жалпы алғанда салыстырмалы түрде тең болғанымен, белгілі жас топтарында әйелдер үлесі артады: 30–34 жастан бастап айқын өсіп, 60–69 жаста бір жарым есеге жуық, 70 жастан жоғарыда бірнеше есеге дейін ұлғаяды. Бұл — ерлер өлім-жітімінің жоғары болуымен де байланысты көрініс.
Жас ұлт феномені
Қазақ халқы жас құрылымымен ерекшеленеді: 9 жасқа дейінгі балалар үлесі елеулі, 19 жасқа дейінгі жастардың жиынтық үлесі жоғары, ал 60 жастан жоғары тұрғындар үлесі салыстырмалы түрде төмен. Орташа жас шамамен 25 жас деңгейінде сипатталады.
Білім және сауаттылық
Білім деңгейінің өсуі байқалады: жоғары және арнаулы орта білімділердің үлесі артты, мектептер желісі кең, көптілді білім беру құрылымы қалыптасқан. Бұл — адам капиталының маңызды бөлігі.
Табиғи өсімнің рөлі
Табиғи өсім тұрғындар санының негізгі көзі болып қала береді. Сонымен бірге, білім деңгейі көтерілген сайын аз балалы болуға бейімділік күшейетіні жөніндегі бақылаулар да бар.
Экономика, еңбек нарығы және отбасы шешімдері
Экономикадағы реформалар еңбек нарығының құрылымын өзгертті: меншік нысандары әртараптанды, шағын кәсіпкерлік пен қосымша жұмыстың үлесі артты, ал өзін-өзі жұмыспен қамтығандар саны өсті. Мұндай өзгерістер отбасының репродуктивтік жоспарларына да әсер етеді: тұрақты табыс пен әлеуметтік кепілдіктер күшейген сайын бала тууға қатысты шешімдер сенімдірек бола түседі.
Ұлттық байлық және адам дамуы
Ұлттық байлық адам капиталы, табиғи капитал және қаржы капиталынан құралады. Елдің орнықты дамуы экономикалық өсім мен адам дамуының теңгерімі арқылы айқындалады. Халықтың өмір сүру ұзақтығы, білім деңгейі және жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім көрсеткіштері осы теңгерімді бағалаудың негізгі өлшемдері ретінде қарастырылады.
Қазақстандағы демографиялық қиындықтар: туу, өлім, неке және көші-қон
Қазақстан аумағы жағынан әлемдегі ең ірі мемлекеттердің қатарына кіргенімен, халық тығыздығы төмен елдердің бірі. 1990-жылдардың басынан демографиялық үдерістерге саяси және әлеуметтік-экономикалық факторлар айтарлықтай ықпал етті: еркін көші-қон мүмкіндігі, материалдық әл-ауқаттың өзгеруі, жұмыссыздық, денсаулық сақтау мен білім беру сапасының әркелкілігі.
Неке мен ажырасу
Статистика некеге тұру санының азайғанын, ал ажырасудың жоғары деңгейде қалғанын көрсетеді. Некеге тұру жасының ұлғаюы да табиғи өсімді тежейтін факторлардың бірі ретінде аталады. Қалаларда ажырасу жиірек тіркеледі, бұл бала туу динамикасына кері ықпал етуі мүмкін.
Өлім-жітім және ерлер денсаулығы
Өмір сүру ұзақтығы бойынша ерлер мен әйелдер арасында айырма едәуір. Ерлер өлім-жітімінің жоғары болуы жарақаттану, улану, жазатайым жағдайлар, тыныс органдары және қан айналысы жүйесі ауруларымен байланыстырылады. Сондықтан тектік қорды сақтау, әсіресе ерлер денсаулығына жүйелі түрде басымдық беру — мемлекеттік маңызы бар міндет.
Ана мен бала саулығы
Ана өлімі мен сәби өлімі көрсеткіштері демографиялық қауіпсіздіктің сезімтал индикаторлары болып табылады. Сәбилер өлімінің азаюы байқалғанымен, өңірлер арасында айырма сақталады. Себептердің ішінде босану кезеңіндегі асқынулар, тыныс органдары аурулары және туа біткен аномалиялар аталады.
Көші-қон
Көші-қон — жалпы халық санын ғана емес, еңбек және генеративтік әлеуетті де өзгертетін негізгі фактор. 1990-жылдары эмиграция көлемі өте жоғары болды, кейін біртіндеп бәсеңдеді. Эмиграцияға кететіндердің едәуір бөлігі — еңбек жасындағы адамдар, бұл ұзақ мерзімді өсімге қосымша қысым түсіреді.
Қорытынды: демографиялық қауіпсіздік — ұзақ мерзімді ұлттық мүдде
Демографиялық қауіпсіздік бір ғана статистикалық көрсеткіштердің жиынтығы емес. Ол — тарихи тәжірибені ескеретін, денсаулық сақтауды, отбасы институтын, еңбек нарығын, өңірлік теңгерімді және көші-қон саясатын бір арнаға тоғыстыратын кешенді ұлттық міндет. Табиғи өсімді ынталандыратын, ана мен балаға, сондай-ақ ерлер денсаулығына нақты басымдық беретін құқықтық негіз бен ұлттық бағдарламаны күшейту — тұрақты дамудың басты шарттарының бірі.