ЖЫР ЖАМПОЗЫ
ӘОЖ 801: 894.342
Жыр жампозы: Жамбыл Жабаевтың рухани мұрасы
Қашанда халық арасынан өнерімен елді сүйсіндірген тұлғалар шыққан. Олар қиын-қыстау кезеңдерде жұртқа сүйеу болып, рухани тірекке айналды. Қазақ халқы да өнерге, өнер иелеріне кенде болмаған. Тарих қойнауына үңілсек, көне әдебиет өкілдері мен жыраулар бай ауыз әдебиетінің қалыптасуына, халықтық поэзияның бүгінге жетуіне ұйытқы болды.
Сол алып дәстүрдің бірегей жалғасы — бүгінгі күні 160 жылдығы аталып өтетін жерлесіміз, ел мақтанышы Жамбыл ақын. Оның кіндік қаны тамған, балалық шағы өткен көне Әулиеата өңірі Жамбыл есімін әрдайым айрықша құрмет тұтады.
Дарыны мен дәстүрі: Сүйінбай батасы
Жамбыл жастайынан кедейліктің тауқыметін көп көрсе де, тәңірі берген ақындық дарынының арқасында ел еркесіне айналды. Айтыс өнерінің падишасы Сүйінбай ақынның батасы Жамбыл үшін шыбыққа тамған тамшыдай қуат бергені анық. Сондықтан да ол өнер сайыстарында:
«Менің пірім Сүйінбай,
Сөз сөйлемен сиынбай».
Жамбыл — екі ғасырдың басын бір арнаға тоғыстырған ақын. Сондықтан оның шығармаларынан XIX–XX ғасырдағы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі, тынысы, заман шындығы айқын көрінеді.
Зерттелген мұра, әлемге жеткен үн
Жамбылдың өмірі мен шығармашылық жолы әдебиеттану ғылымында ұзақ жылдар бойы зерттеудің негізгі нысандарының бірі болды. М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, С.Садырбаев, М.Жолдасбеков және басқа да ғалымдар Жамбыл поэзиясына жан-жақты талдау жасап, оның қазақ халық поэзиясына қосқан үлесіне әділ баға берді.
Ақынның поэзиясы көзі тірісінде-ақ қазақ даласынан асып, әлемге «қазақ» деген елдің барын танытты. Жамбылдың 75 жылдығына орай француз классигі Ромен Ролланның:
«Батыстағы Альпі тауларының жүрегінен қазақ далаларының жүрегіне — қазақ халқымен осы заманғы адамзаттың жыршысы Жамбылға туысқандық сәлем!»
Бұл сөз — тек Жамбылға емес, қазақ поэзиясына деген сүйсінудің көрінісі.
Турашылдық пен халықтық мінез
Жамбылдың биік дәрежеге көтерілуінің бір ғана себебін дәл атап айту оңай емес. Дегенмен оның ақындығының өзегі — турашылдығы мен халықтығы деуге болады. Ол әрдайым өз халқының ортасында жүріп, елдің сөзін сөйледі; әкім-қараға жағынып күн көрген жоқ, дүние қуып байлық жимады.
1913 жылы Романовтар әулетінің 300 жылдығына орай Верный қаласында ұйымдастырылған мерекеде жағымпаздықты көріп, отаршыл патшаның тойына қатысудан әрі оны мақтап жыр шығарудан бас тартуы — осы мінездің айқын белгісі. Билік басындағылардың қысымынан қаймықпай:
«Жапырылып иірілдің,
Келтірдіңдер намысты.
Бек қорланып күйіндім.
Бүйтіп қызық көргенше,
Өзі жақсы үйімнің».
Тарих — жырдың өзегі
Ақынның мекені — халық ортасы болса, жыр арқауы — тарих. Жамбыл бір ғасыр ғұмырында талай тарихи өзгерісті бастан өткерді: Қоқан хандығы мен орыс патшасының езгісі, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс, 1917 жылғы Қазан төңкерісі, 1932–35 жылдардағы ашаршылық, 1937 жылғы саяси қуғын-сүргін, 1941–45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы — бәрі де оның ғұмырнамасының бір бөлігі.
Тарихи кеңістік
Осы оқиғалардың әрқайсысы Жамбыл поэзиясында қоғамдық күй, халық мұңы, ерлік дәстүрі ретінде өрнектеліп отырды.
Қазақ даласындағы тарихи өткелдердің көпшілігі оның жырларынан көрініс тапты. XVIII ғасырдағы жоңғарға қарсы күресті арқау еткен «Өтеген батыр» және XIX ғасырдағы Қоқан хандығына қарсы бағытталған «Сұраншы батыр» дастандары — тарихи жырларымыздың алтын қорындағы құнды мұра.
Бұл дастандарда ақын сыртқы жауларға қарсы атой салған қазақ батырларының тұлғасын сомдап, ғасырлар бойы «елім» деп еңіреген ер азаматтардың рухын танытты. Мұны тек тарихи жыр ғана емес, бодандыққа қарсы күреске шақырған ұлттық үн деуге болады.
1916 жыл: ел үніне айналған өлеңдер
1916 жыл қазақ халқы үшін ауыр сын болды. Ресей патшасы өз уәдесінен тайқып, қазақтан майдан жұмысына адам алуды күшпен жүргізді. Мұндай зорлыққа шыдамаған ел тағы да қарсылыққа шықты, қан төгілді, халық қайғырды.
Қара халықтың күйзелісін көтере алмаған Жамбыл отаршыл озбырлыққа қарсы түйдек-түйдек жыр арнады. «Зілді бұйрық», «Патша әмірі тарылды», «Халық кегі» сияқты өлеңдер — сол кезеңдегі елдің мұң-зарын жеткізген қуатты үн.
Кісілік келбеті: ар-ұят пен аманат
Жамбылдың ақындық қуаты ғана емес, адамдық болмысы да өнеге. 1937 жылы Әулиеата қаласына Жамбыл есімі берілгенде, көне көз қария ата-баба дәстүрімен:
«Атыңнан айналайын Әулиеата,
Атыңды алып қойды деп болма қапа…»
Бұл — тарихтың салмағын сезінген жүректің жауапкершілігі.
Сөзбен соғысқан ерлік: «Ленинградтық өрендерім»
1941 жылы неміс басқыншылары тұтқиылдан тап бергенде, Жамбыл 96 жаста еді. Соған қарамастан, ол соңғы айқасқа тайсалмай кірісті. Оның соғысы қарумен емес — сөзбен, білекпен емес — жүрекпен жүргізілді.
Ленинград қоршауда қалған ауыр күндерде қазақ сахарасынан «Ленинградтық өрендерім» деп үн қатуы — сол ерліктің айғағы. Орыс ақыны А. Прокофьев Жамбыл жырының Ленинградта қалай әсер еткенін ерекше тебіреніспен сипаттайды: жыр радиодан қайта-қайта оқылып, плакат болып көшеге ілініп, адамдар көздеріне жас алып тыңдаған.
Мағынасы
«Ленинградтық өрендерім» — майдандағы талай ұлттың жігерін жанып, «Жеңіс» деген ортақ мақсатқа жұмылдырған рухани ұранға айналды.
Айтыс өнеріндегі биік белес
Жамбыл мұрасы сан қырлы. Оның айтыс өнерінің дамуына қосқан үлесі — өз алдына бір үлкен мектеп. Бөлтірік, Құлмамбет, Сарбас, Досмағамбет, Шашубай сияқты ақындармен айтыстары қазақ айтысындағы шоқтығы биік үлгілердің қатарында.
Ел бірлігі, ұлттық қасиет, батырлық дәстүр, қоғам қайшылығы — ақынның сөз сайысындағы негізгі өзегі. Айтыстағы жаңашылдығы да осы биік мұратпен сабақтас.
Есімнің ғұмыры: Тараз, Жамбыл және халық жадындағы орын
1997 жылы арнайы Жарлықпен Жамбыл қаласы Тараз болып өзгертілді. Бірақ Жамбыл есімі облыс атауында сақталды. Бұл — ұлы есімнің ел жадында өшпей, қадір-қасиетінің орнықты қалғанын аңғартады.
Жамбыл — қазақ елінің маңдайына біткен шоқтығы биік жұлдыз. Оның сәулесі уақыт өткен сайын айқындалып, ұрпақ санасында тереңдей береді. XXI ғасыр биігінде тұрып, біз Жамбылдың ақындық қасиеті мен кісілік келбетіне тағзым етеміз: артында қалған тағылымы мол мұрасынан аларымыз әлі де көп.
«Атыңнан айналайын Жамбыл ата,
Атымды өзгерттің деп болма қапа…»
Мәтін редакцияланды: грамматикасы түзетіліп, ой ағымы жинақталды; мазмұн сақталды.