Оңтүстік Қазақстаннан табылған тас қүралдар негізінде
Кіріспе
Планетамыздың әр түкпірінде адамның шығуы мен даму тарихында, сондай-ақ оның еңбек қызметінің іздерінде ортақ белгілер көп және олардың өзара байланысы терең. Соған қарамастан, адамзаттың ең ежелгі өткені туралы көптеген дерек әлі де толық ашылған жоқ: анықталған мәселелермен қатар даулы қағидалар да аз емес.
Ертедегі бабаларымыздың өмірі туралы қазіргі түсініктер, ең алдымен, адам еңбегінің қалдықтарына сүйенеді: тас құралдар, оларды дайындау кезіндегі өндірістік қалдықтар, тағам қалдықтары ретінде сақталған жануар сүйектері. Мұндай деректер үңгірлер мен үңгір қуыстарын, сондай-ақ ашық типтегі тұрақтарды зерттеу арқылы жиналады. Сонымен бірге қазіргі заманғы дәстүрлі шаруашылық сақталған қоғамдардан алынатын этнографиялық деректер де маңызды: олар ежелгі адамның материалдық және рухани мәдениетінің кейбір қырларын нақтырақ түсіндіруге мүмкіндік береді. Дегенмен ең басты ақпарат көзі — алғашқы қауымдық қоғамның ең кең таралған материалы, яғни тастан жасалған еңбек құралдары.
Дәуірлерге бөлу және дамудың өзегі
Ежелгі адам өз дамуында бірінен кейін бірі келетін бірнеше кезеңнен өтті. Бұл кезеңдердің негізінде тасты өңдеу техникасының жетілдірілуі және соған байланысты еңбек өнімділігінің, материалдық әрі рухани мәдениеттің өсуі жатыр. Археологияда кең қолданылатын кезеңдерге бөлуге сәйкес адамзат тарихы тас, қола және темір дәуірлеріне ажыратылады. Ал тас ғасыры өз ішінде палеолит, мезолит және неолит кезеңдерінен тұрады.
Палеолит дәуірінің маңызды ерекшелігі — Еуразия мен Африка аймақтарындағы сол заман мәдениеттерінің едәуір ұқсастығы. Соңғы жылдары палеолиттің кезеңделуі айтарлықтай нақтыланып, ең ертедегі мәдениет ретінде олдувай мәдениеті кеңінен танылды. Осыған байланысты Қазақстан палеолитін кезеңдерге бөлу де жаңаша қырынан қарастырылады.
Алғашқы қауымдық ұйымның қалыптасуы
Ежелгі тас ғасыры — адам мен оның шаруашылығы қалыптасуының бастапқы кезеңі. Алғашқы қауым адамы жабайы дәндерді, жеміс-жидектерді жинап, жануарларды аулады. Палеолит дәуіріндегі қоғамдық ұйым күрделі әрі ұзақ эволюциялық жолдан өтті.
Ең бастапқы нысан — алғашқы тобыр: қорғану мен шабуылда, аң аулау мен терімшілікте бірігуге негізделген қауымдастық. Бұл құрылым қоғамдық қатынастардың әлі жетілмегендігімен сипатталса да, неке байланыстарының белгілі бір деңгейде реттеле бастағаны байқалады. Алғашқы тобыр төменгі палеолиттің маңызды кезеңдерінің бірі — ашель дәуірімен сәйкес келеді.
Ашель уақытында жаңа әлеуметтік организм — алғашқы қауымның алғышарттары біртіндеп қалыптаса бастайды. Мустье дәуірінде жынысы мен жасына қарай табиғи еңбек бөлінісі орнығып, қауымның бастапқы формалары көрініс береді. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда соңғы палеолит жаңа межені көрсетеді: алғашқы қауымның толысқан нысандары қалыптасады. Көптеген зерттеушілер бұл сапалық секірісті неандерталдың қазіргі адамға жақын дене бітімі бар адамға айналуымен байланыстырады.
Одан кейінгі мезолит, әрі қарай неолит пен энеолит — көшпелі және отырықшы тұрмыс салтындағы аңшылар мен балықшылар мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуының кезеңдері ретінде сипатталады. Қаншалықты алыс дәуірлер болғанымен, алғашқы қауым аңшылары мен жинаушыларының мәдениеті шектес аймақтар мәдениеттерімен тығыз өзара ықпалдасу арқылы дамыды деуге негіз бар.
Табиғат жағдайлары және ертедегі гоминидтер мекендеген орта
Еуразияның кең-байтақ шөл, шөлейт және дала аймақтарында кейінгі онжылдықтарда тас ғасырының көптеген тұрақтары табылып, зерттелді. Қуаңшылық белдеудің жер бедері асқар таулар мен қыраттардан бастап ойпат далаларға дейінгі алуан түрлі пішіндерді қамтиды. Мұндай әркелкілік ертедегі гоминидтер мекендерінің де алуан түрлі, сонымен бірге кей тұста ұқсас болуына жағдай жасады.
Қуаң аймақтардың бір ерекше сипаты — ашық (жер бетіндегі) үлгідегі тұрақтардың басым болуы. Олардың көпшілігі кешенді сипатта: белгілі бір геоморфологиялық жағдайларда ежелгі адамдардың ұзақ уақыт бойы (кейде жүз мыңдаған жылдар) болған іздерін көрсетеді.
Қазақстан өзінің кең аумағы, табиғи-ландшафтық зоналарының әр алуандығы және жер бедері үлгілерінің молдығы арқылы Еуразияның қуаң өңіріндегі палеолитті зерттеуге үлгі бола алады. Қазақстан аумағында ежелгі гоминидтер пайда болуының алғышарттарын адамзат тарихындағы аса маңызды өтпелі кезеңдермен байланысты геологиялық-географиялық жағдайлар аясында қарастыру қажет. Мұндай кезеңдердің бірі — палеоценнің екінші жартысы.
Ерте қоныстану ауқымы және плиоцен–төрттік кезең өзгерістері
Ең ертедегі гоминидтердің Африкадан бастап қазіргі қуаң өңірлер мен Сібір аумағына дейінгі кеңістікте анықталған іздері алғашқы адамдардың өте ауқымды аймаққа тарағанын дәлелдейді. Қазіргі деректерге қарағанда, шамамен 1,5–1 млн жыл бұрын-ақ Каспий маңы ойпатының ашық кеңістіктерінде, Тұран далаларында, Моңғолия мен Солтүстік Қытайда гоминидтердің тұрақтары болған.
Плиоцен дәуіріндегі салыстырмалы қолайлы климат пен таулардың біршама аласа болуы Азия жазықтары арқылы солтүстікке қарай қоныс аударуға мүмкіндік берген болуы ықтимал. Ол кезеңде Қазақстан, Моңғолия және Солтүстік Қытай Еуразияны игерудің ең солтүстік аймақтарының қатарында болды.
Алайда плиоцен соңындағы табиғи апаттар мен төрттік кезең жағдайлары көріністі өзгертті. Гиндукуш, Гималай, Қарақорым, Тянь-Шань және Алтай жоталары муссондарға тосқауыл болып қана қоймай, ландшафттың түбегейлі өзгеруіне әсер етті. Атмосфералық ағымдардың қайта құрылуы, климаттың континенттігінің артуы және қуаңшылықтың күшеюі кең аумақтардың шөлденуіне алып келді.
Қазақстан аймақтары: тұрақтылық пен үзілу
Бұл өзгерістер Қазақстанның әр аймағына бірдей әсер еткен жоқ. Тұран және Каспий маңы ойпаттары тұрақтылығымен ерекшеленді. Каспий жағалауы мен Үстірт қыратында палеолиттің ерте кезеңдерінен неолитке дейінгі эволюцияны дәлелдейтін көптеген тұрақтар сақталған. Бұл өңірдегі индустрия көбіне шақпақтас шикізатына сүйенді; ұзақ сақталған дамуға қолайлы климат, аң аулау нысандарының молдығы, шикізаттың көптігі және тұщы су көздерінің жеткіліктілігі негіз болды.
Ұсақ шоқылар мен жазықтар ұштасқан, түбі жайпақ кең аңғарларымен сипатталатын Сарыарқа геоморфологиялық тұрғыдан тұрақты аймақ болды. Мұнда палеолит эволюциясы ашельдің салыстырмалы кейінгі кезеңінен басталып, соңғы палеолитке дейін жалғасады. Тұрақтардың топографиясы ежелгі адамдардың негізгі су айырықтары бойымен қозғалып, кейін Солтүстік Балқаш өңіріне қоныстануы мүмкін екенін аңғартады.
Қуаң аймақтың «үш буыны»
Қуаң аймақты тұрақты ландшафт-климат жағдайлары қажет ететін күрделі механизм ретінде қарастырғанда, Қазақстан үшін мына үш құрамдас аса маңызды:
- A Сарыарқа, Бетпақдала, Тұранның құмды және сазды шөлдері — қуаң аймақтың «жүрегі», суық кезеңдегі негізгі мекен.
- Ә Солтүстік өңірлер (орманды дала, дала) — ыстық кезеңдегі мекен.
- Б Таулы аймақтар — төтенше палеогеографиялық дағдарыстар кезіндегі ықтимал паналау өңірі.
Жоғарғы плейстоцен соңындағы өте суық әрі құрғақ кезеңдер су жүйелерін әлсіретіп, тоңдануды күшейтті. Нәтижесінде Сарыарқаның көптеген бөлігінде жануарлардың қоныс жолдары өзгеріп, бір кездері тұрақты мекендеген гоминидтердің байланыстары үзіліп, қайта қалпына келмеген болуы мүмкін. Тек өтпелі аймақтарда, әсіресе Сарыарқаның шығысындағы Ертіс өңірінде эволюция неолитке дейін тоқтамағаны байқалады.
Өтпелі аймақтардың үлгісі: Қаратау жотасы
Өтпелі (шекаралық) аймақтар археологияда әрдайым ерекше назар аударатын нысан. Қаратау жотасы — сондай күрделі әрі қызықты өтпелі өңірлердің бірі. Географиялық тұрғыдан ол, бір жағынан, Солтүстік Тянь-Шань сілемдерімен сабақтасып, биіктік белдеулерін сақтайды; ең суық кезеңдерде мұнда мұзарттар болған болуы ықтимал. Екінші жағынан, Қаратау екі ірі аймақты — Орта Азияның құмды даласы мен Бетпақдаланың саздақты даласын — шектеп, бөліп тұрады.
Қаратаудың климаты салыстырмалы қолайлы болып, бұл жағдай кемінде жоғарғы плиоценнен бері сақталған деген пікір бар. Мұны неогеннен бері жалғасқан өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің кейбір қалдық белгілері қуаттайды. Геологиялық құрылыстың ерекшеліктері де жануарлар үйірлерінің тұрақты мекендеуіне мүмкіндік берген: олардың қалдықтары Көшқорған, Ш. Уәлиханов атындағы және басқа да елді мекендер маңынан табылғаны белгілі. Мұндай орта ежелгі гоминидтер үшін қорек, су және паналау орындарын табуға қолайлы болған.
Дегенмен өтпелі аймақтарға тән белгі — құбылыстардың қалдықтық әрі алуан түрлі болуы. Мәселен, Қаратау палеолиті кемінде екі (тіпті үш болуы мүмкін) даму бағытымен сипатталуы ықтимал: біріншісі Кіші Қаратау ауданына тән болып, Бөріқазған мен Тәңірқазғанның ауыр қара шақпақтастарына негізделген; екіншісі өңдеуге қолайлы ашық-сұрғылт шақпақтастарға сүйеніп, Ш. Уәлиханов атындағы тұрақпен байланысты; үшіншісінің кейбір іздері құмайтты ортада байқалуы мүмкін.
Ежелгі палеолит
Кезеңдер және таспен жұмыс істеу мәдениеті
Ежелгі палеолит әдетте үш ірі кезеңге (мәдениетке) бөлінеді: олдувай (бұдан бұрынғы 2,6 млн жыл – 700 мың жыл), ашель (700 мың – 150–120 мың жыл) және мустье (150–120 мың – 35–30 мың жыл). Ол дәуір адамдары тастың қасиеттерін жақсы білді: ең көп қолданылғаны — оңай жарылатын шақпақтас. Материал таңдау көбіне құралдың қолданылу мақсатына тәуелді болды.
Құралдардың негізгі түрлері ретінде шапқылар, қырғыштар, үшкір тастар, шой балғалар, піспектер, пышақтар, тескіштер және басқа да үлгілер ажыратылады. Төменгі палеолитте тасты сындыру үшін басқа тас пайдаланылып, біріне бірін ұрып өңдеу тәсілі кең тарады. Бұл соққылау техникасы (кейде «малта тас мәдениеті» деп те аталады) көбіне өзен малта тастарын шикізат ретінде қолданумен байланысты. Кейінірек шой балғалар пайда болып, өңдеу нәтижесін жақсартуға мүмкіндік берді.
Қазақстандағы ең ерте олжалар мен ашель тұрақтары
Ауыр салмақты, тік бұрышты ұсақ шақпақтастар ең ежелгі еңбек құралдарының қатарына жатқызылады. Мұндай үлгілер Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі Арыстанды өзенінің жоғары жайылмасынан, төменгі төрттік кезеңнің қалың конгломерат қабатынан табылған. Клектон типтес деп сипатталатын бұл құралдардың ерекшелігі — соғатын қырының тым ірі болуы, кейде сынық көлемінің жартысынан да артық келуі. Олармен бірге ірі шақпақтастар мен дөңес нуклеустер де кездеседі.
Ашельдік Бөріқазған және Тәңірқазған тұрақтары ерекше назар аударарлық. Бұл тұрақтардағы құралдардың таралу аймағы айқын, өңделген шақпақтас бұйымдар белгілі бір шектен тыс жерлерде сирек ұшырасады. Ескерткіштерден табылған саймандарды шартты түрде төрт топқа бөлуге болады: екі қырлы және бір қырлы шапқы құралдар, шапқылар, ауыр тас сынықтар, ірі өзек тастар (нуклеустер). Ең жиі кездесетіні — шапқы құралдар.
Бұл шапқы құралдардың Африка мен Оңтүстік-Шығыс Азиядағы шель-ашель кешендерінен белгілі дөрекі тас саймандардан елеулі айырмасы байқалмайды: көп жағдайда малта тас пішіні сақталады, бір шеті екі жағынан өңделіп жұқартылып, өткір имек жүз жасалады да, қарсы жағы өңделмей қалады.
Орталық Қазақстандағы ашель және зерттеу мәселелері
Ашель дәуірінің ескерткіштері Орталық Қазақстаннан да белгілі. Мұнда құралдар қара және сұрғылт-жасыл түсті шақпақтас жыныстарынан дайындалған. Сарыарқаның солтүстік-шығыс шетінде орналасқан Құдайкөл тұрағынан бифастар (екі беті өңделген тас құралдар), тері өңдеуге және ағашты ұқсатуға арналған қырғыштар, сондай-ақ көптеген нуклеустер табылған. Басқа да маңызды нысандардың қатарында Жезқазғаннан шамамен 150 шақырым жердегі Жаман Айбат және Қарағанды облысының Жезді ауданындағы Обалысай тұрақтары аталады; бұл кешендерде шапқы құралдар айқын көзге түседі.
ХХ ғасырдың 60–70-жылдары Балқаш өңірі мен Маңғыстауда жүргізілген қарқынды ізденістер археолог А. Г. Медоевтің Қазақстанның алғашқы заман тарихы мен тас ғасыр индустриясының өзіндік дамуына қатысты көзқарастарының қалыптасуына ықпал етті. Қазіргі таңда жинақталған материалдар қайта қарастырылып, Қазақстан сияқты қуаң аймақтардағы палеолит ескерткіштерінің ерекшеліктерін нақтылау өзекті болып отыр.
Ашық тұрақтар не береді?
Сары топырақты немесе жайылмалық қабаттарда көміліп қалған археологиялық қалдықтар алғашқы адамдардың өмірі мен тас саймандары туралы бірегей, егжей-тегжейлі ақпарат береді, бірақ көбіне қысқа уақыт аралығын ғана қамтиды. Ал ашық үлгідегі ескерткіштер ұзақ мерзімді қамтып, тас өңдеу дәстүрлерінің эволюциясын кезең-кезеңімен қадағалауға мүмкіндік береді.
Осы тұрғыдан алғанда Семізбұғы, Бөріқазған, Шақпақата, Өнежек және басқа да ашық тұрақтар айрықша рөл атқарды.
Солтүстік Балқаш өңірі және Семізбұғы алқабы
Қазақстанның палеолиттік мәдениет аймақтарының ішінде Солтүстік Балқаш өңірі өзекті орындардың бірін алады. Бұл ауданда әр кезеңге тән тұрақтар шикізат алынған шұңқырлар тізбектерінің үстіне, өзен-көл жағаларына, шақпақтас шығатын шоқылардың төбесі мен беткейлеріне орналасқан.
Ұсақ шоқылы Семізбұғы алқабы Жезқазған өңіріндегі Саяқ кентінің шығыс жағында шамамен 60 шақырым жерде орналасқан. Солтүстік Балқаш өңірінде осы Семізбұғы секілді нысандардың материалдары тас өңдеу дәстүрлерін, қоныстану логикасын және табиғи ортаға бейімделу ерекшеліктерін тереңірек талдауға мүмкіндік береді.
Солтүстік Балқаш өңіріндегі аумағы шамамен 2500 × 300 м болатын ұсақ шоқылы Семізбұғы мекенінен барлығы 1611 тас бұйым анықталғаны туралы дерек бұл аумақтың зерттеудегі маңызын айқындай түседі.