Коммерциялық несие
Коммерциялық несие: мәні, механизмі және шектеулері
Коммерциялық несие — жеткізушінің сатып алушыға тауар немесе көрсетілген қызмет үшін төлемді кейінге қалдыруы. Бұл қатынаста қарыз алушы да, қарыз беруші де кәсіпкерлер мен бизнес субъектілері бола алады. Көбіне коммерциялық несие сатып алушыда қолма-қол ақша уақытша жетіспеген жағдайда туындайды.
Вексельдің рөлі
Айналыс құралы ретінде арнайы қарыздық міндеттеме — вексель қолданылады. Ол қарыз алушының қарызды белгіленген мерзімде төлейтінін куәландырады және вексель ұстаушыға белгілі бір уақыт өткеннен кейін борышқордан вексельде көрсетілген ақшалай соманы талап ету құқығын береді.
Бұл несие формасының объектісі ретінде тауарлық капитал қызмет атқарады. Ерекшелігі — қарыз капиталы өнеркәсіптік капиталмен біріккен, ал негізгі мақсаты — тауар өткізуді жеделдету.
Әртүрлі тауарларды өндіру және өткізу әртүрлі уақыт кезеңін және маусымдық сәйкестендіруді талап етеді. Өндіруші өз өнімін нарыққа ұсынған кезде, оны қажет ететін басқа өндірушінің қолма-қол ақшасы болмауы мүмкін. Осындай жағдайда тауарды несиеге сату қажеттілігі пайда болады.
Шектелу себептері
- Резервтік капитал мөлшерімен шектеледі (жұмыс істеп тұрған капиталистердің мүмкіндігі).
- Бағыты шектеулі: өндіріс құралдарын шығаратын салалар оларды тұтынатын салаларға береді, керісінше емес.
Мысал
Машина жасау кәсіпорны тоқыма станоктарын тоқыма фабрикасына несиеге сата алады. Ал тоқыма фабрикасы машина жасау кәсіпорнына коммерциялық несие бере алмайды, өйткені мата машина жасауда өндіріс құралы болып табылмайды.
Монополияға дейінгі капитализм кезеңінде коммерциялық несие өндіріс пен тауар өткізудің үздіксіздігін қамтамасыз етіп, несиелік жүйенің негізі болды. Қазіргі уақытта да фирмалар төлемді кейінге қалдыру арқылы сатуды белсенді қолданады. Бұл көбіне ұсақ және орта фирмалардың төлем қабілеттілігінің шектеулілігімен, тауар құнының өсуімен және банктік қарыз алуды қиындататын несиелік шектеулермен түсіндіріледі.
Халықаралық таралуы
Коммерциялық несие Жапония мен Францияда кең таралған: жапон кәсіпорындары балансында коммерциялық талаптар мен міндеттемелер үлесі орта есеппен 30%-ға дейін, француз фирмаларында 20–25%. Кейінгі орындарда ағылшын, америкалық және германиялық компаниялар.
Төлемді кейінге қалдыруды тек қаржылық мүмкіндігі шектеулі ұсақ фирмалар ғана емес, кредитор әрі қарыз алушы ретінде ірі компаниялар да пайдаланады. Коммерциялық несиенің сақталуының бір себебі — кәсіпорындар арасындағы үздіксіз жеткізілімді талап ететін экономикалық байланыстардың ұлғаюы және тереңдеуі.
Дегенмен басқа несие формаларының жедел өсуіне байланысты коммерциялық несиенің рөлі салыстырмалы түрде төмендеді. Батыс экономикалық әдебиеттерінде «коммерциялық несие» термині кейде банктің коммерциялық мақсаттарға беретін қарыздары ретінде түсіндіріледі. Ал кәсіпорындардың бір-біріне төлемді кейінге қалдыру шарттарымен тауар сатуын дәлірек фирмааралық коммерциялық несие деп атауға болады.
Келісім логикасы: мерзім, құн және бәсеке
Коммерциялық несиеде қарыз келісімі дербес мақсат емес: ол сатып алу–сату келісіміне қосақталып жүреді және тауарларды өткізуді жеңілдетеді. Төлемді кейінге қалдыру мерзімі жабдықтаушы мен сатып алушы арасындағы сауда келісімі жасалған кезде белгіленеді.
Типтік шек
Әдетте ең жоғары мерзім 90 күнге дейін.
Тауарға тәуелділік
Мерзім тауар түріне және факторларға байланысты (мысалы, азық-түлік қысқа мерзімде төленеді).
Құн факторы
Мөлшерлеме ақша нарығындағы ставкаларға ілеседі, бірақ жиі жоғарырақ деңгейде белгіленеді.
Төлемді кейінге қалдыру мерзімін ұзарту сатып алушыға тиімді, оны белгілі бір мағынада баға төлемдерімен салыстыруға болады. Сонымен қатар бұл құрал бәсеке жағдайында маңызды рөл атқарады: жеткізуші төлем шартын ұсынып, сатуды ынталандыра алады.
Коммерциялық несие мен банктік несиенің байланысы
Коммерциялық несие қазіргі уақытта басқа несие формаларынан бөлек өмір сүрмейді. Екі негізгі форманың байланысы банкте қарыз міндеттемелерін (вексельдерді) есепке алу мысалынан көрінеді: тауар өткізуді көздеген бастапқы мәміле вексель арқылы банкте басқа сападағы несиелік мәмілеге айналады, оның негізінде қарыз капиталының қозғалысы жатады.
Вексельді есептеу не береді?
Банкте вексельді есептеу мүмкіндігі коммерциялық несиені кеңейтеді: жабдықтаушылар вексельді төлем мерзімі жеткенге дейін банкте қиындықсыз есептете алатынын біле отырып, клиенттеріне төлемді кейінге қалдыруды ынталы түрде ұсынады. Осы механизм кәсіпорындардың сатып алушыларға төлемді кейінге қалдыру мүмкіндіктерін арттырады.
Соңғы онжылдықтарда осы өзара байланыс күшейді: банктік несиенің коммерциялық несиеге қатысты артықшылығы артып келеді. Коммерциялық несие жиі бағынышты рөл атқарады, өйткені оның динамикасында банктік институттар ережелерінің өзгерістері айқын көрінеді.
Артықшылықтары
- Тауар өткізуді жеделдетеді.
- Сатып алушының өтімділік қысымын жұмсартады.
Кемшіліктері
- Уақыт шектеулігі, өлшемі және қозғалыс бағытының тарлығы.
- Төлем мерзімі жиі бұзылады.
- Жабдықтаушы сатып алушының қаржылық жағдайын әрдайым дәл бағалай бермейді; тәуекел өседі.
- Банктік сектор ықпалына тәуелді (вексельді есептету мүмкіндігіне байланысты).
Коммерциялық несиенің банктік несиеден айырмашылығы
- Қарыз беруші ретінде банк емес, тауар немесе қызмет сататын кез келген заңды тұлға қатыса алады.
- Коммерциялық несие тек тауар формасында беріледі.
- Қарыз капиталы өнеркәсіптік немесе сауда капиталымен тығыз байланысты.
- Орташа құны көп жағдайда сол кезеңдегі банктік пайыз мөлшерлемесімен салыстырғанда төмен болады.
- Несиені рәсімдеу кезінде төленетін ақы көбіне тауар бағасының құрамына енгізіледі.
Коммерциялық банктердің несиелерді жіктеуі
I. Қарыз алушылар категориялары бойынша
1) Қаржылық институттар
- Мақсатты қорлар
- Банктер
- Қаржы-несиелік мекемелер
2) Қаржылық емес агенттер
- Өнеркәсіп салалары
- Ауыл шаруашылығы
- Сауда
- Дайындау ұйымдары
- Жабдықтау–сату ұйымдары
- Кооперативтер
- Жеке кәсіпкерлер
3) Тұтыну мақсаты
Жеке тұлғалардың тұтынушылық қажеттіліктерін қаржыландыруға берілетін несиелер.
II. Мерзімі бойынша
Қысқа мерзімді
1 жылға дейін
Орта мерзімді
1 жылдан 3–5 жылға дейін
Ұзақ мерзімді
3–5 жылдан жоғары
III. Тағайындалуы және пайдалану сипаты бойынша
- Негізгі қорға жұмсалатын
- Айналым қаражатына жұмсалатын
IV. Қамтамасыз етілу дәрежесі бойынша
1) Стандартты несие
Қайтарылу уақыты жетпеген және қайтуында елеулі күмән жоқ несиелер.
2) Күмәнді несиелер
Қайтарылу уақыты кешіктірілген, мерзімі ұзартылған және банк үшін тәуекел тудыратын несиелер. Қолданыстағы жіктеу ережелеріне сәйкес, күмәнді несиелер 1–5 санаттарға бөлінуі мүмкін.
3) Үмітсіз несиелер
Қайтару мерзімі өтіп кеткен және шығынға жазылған несиелер.
V. Валютасы бойынша
- Ұлттық валютамен
- Шетел валютасымен
VI. Қайтарылу (қамтамасыз ету) тәсілі бойынша
Қамтамасыз етілген
- Кепілхатпен
- Кепілдемемен
- Кепілдікпен
Сақтандырылған
Несиелік тәуекел сақтандыру арқылы төмендетілетін нұсқалар.
Тұтыну несиесі
Тұтыну несиесі — тұрғындарға тұтыну тауарларын сатып алу және тұрмыстық қызметтерді төлеу үшін коммерциялық және банктік формада берілетін несие. Негізгі міндеті — тұрғындарға тауарларды сатуды қолдау.
Бөлшек саудамен байланысы
Бір жағынан, тауар айналымы ұлғайған сайын несие көлемі де өседі, өйткені тауарларға сұраныс несиеге сұраныс тудырады. Екінші жағынан, тұрғындарды несиелеудің өсуі төлем қабілетті сұранысты күшейтеді. Бұл тәуелділік нарық тауарларға қаныққан жағдайда ерекше байқалады.
Елдер бойынша салыстыру тұтыну несиесінің даму деңгейі әртүрлі екенін көрсетеді: Италия мен Жапонияда тұрғындардың жалпы қарызының ЖІӨ-ге қатынасы шамамен 10%, Германия мен Францияда 30%, ал Ұлыбритания мен АҚШ-та 60%-дан жоғары.
Тұтыну несиесі көбіне қымбат тауарларды (автокөлік, электр тұрмыстық техника, жиһаз және т.б.) сатып алуда қолданылады. Баға жоғары болған сайын тұтыну несиесін пайдалану жиілейді. Көп елдерде несие көлемінің елеулі бөлігі автомобиль сатумен байланысты.
1970-жылдардан бастап бірқатар елдерде жеке тұлғаларға тұрақты несиелік лимиттер ашу тәжірибесі кең тарады (каталог арқылы немесе ірі әмбебап дүкендерден сатып алатын клиенттер үшін). Мақсаты — клиентті сақтап қалу, көбейту және фирманың сауда айналымын өсіру.
Қазақстандағы тұрғын үйге қатысты тұтынушылық қаржыландыру
Тұтыну несиесі жеке тұлғаларға тұрғын үй алуға және салуға арналған ұзақ мерзімді банктік қарыз формасында да берілуі мүмкін. Қазақстанда осы мақсат үшін тұрғын үй құрылыс жинақ жүйесі арқылы қызмет көрсететін мамандандырылған институттар жұмыс істейді: азаматтарға қарыз–жинақ шоттары ашылып, жинақтау мен жеңілдік несиелерін беру тетіктері қолданылады.
Ипотекалық несие
Ипотекалық несие — жылжымайтын мүлікті (жер, тұрғын үй, өндірістік ғимараттар) кепілдікке ала отырып берілетін қарыз. Ипотекалық несие беру тұрғын үй секторына инвестиция тартудың тиімді тәсілдерінің бірі болып саналады.
Ипотека халықтың тұрғын үй жағдайын жақсарту, банктердің тиімді жұмыс істеуі, құрылыс кешенін тұрақты жүктеу және экономикалық өсуді ынталандыратын мемлекеттік мүдделерді үйлестіруге мүмкіндік береді.
Қазақстандағы бастапқы кезең және институционалдық қолдау
Екінші деңгейдегі банктер ипотекалық несиелеуді 1998 жылдан бастап жүзеге асырды. Алғашқы кезеңде ставка жылына шамамен 20% деңгейінде болып, бастапқы жарна 40–50% шамасында, ал мерзім 5–10 жылмен шектелді. Бұл жағдай ипотеканы халықтың аз бөлігіне ғана қолжетімді етті.
Қолжетімділікті арттыру мақсатында ипотекалық талаптарды сатып алу арқылы банктерді қайта қаржыландыру тетіктері дамытылды. Сондай-ақ ипотекалық несиелерге кепілдік беру (сақтандыру) жүйесі тәуекелді бөлу арқылы нарықты кеңейтудің маңызды элементі ретінде қарастырылады.
Ипотекалық инфрақұрылымды дамыту нәтижесінде нарықтық параметрлердің жақсаруы көзделеді: қайтарым мерзімін ұзарту, бастапқы жарнаны төмендету және сыйақы ставкасын азайту сияқты бағыттар ипотеканың қолжетімділігін кеңейтеді.
Мемлекеттік несие
Мемлекеттік несие — азаматтарға және заңды тұлғаларға қатысты қарыз алушы немесе қарыз беруші ретінде мемлекет пен жергілікті билік органдары қатысатын несиелік қатынастар жиынтығы.
Негізгі формалары
- Мемлекеттік займдар
- Қысқа мерзімді қазыналық міндеттемелер
- Халықтың жинақ кассаларындағы салымдары
Қысқа мерзімді қазыналық міндеттемелер ресми түрде бюджеттегі уақытша кассалық алшақтықты жабу үшін шығарылуы мүмкін, бірақ тәжірибеде олар жиі бюджет тапшылығын қаржыландырумен байланысты. Қазақстанда 1994 жылдың сәуірінен бастап қазыналық вексельдер аукциондары тұрақты түрде өткізіле бастады.
Халықаралық несие
Халықаралық несие — валюталық және тауарлық ресурстарды қайтарымдылық және пайыз төлеу шарттарымен беру арқылы халықаралық экономикалық қатынастар аясындағы қарыз капиталы қозғалысының формасы. Кредиторлар мен қарыз алушылар ретінде банктер, жеке тұлғалар, кәсіпорындар, мемлекеттік мекемелер, сондай-ақ халықаралық және аймақтық ұйымдар қатысады.
Қазақстан тәжірибесінен мысалдар
ҚР-ның жетекші халықаралық қаржылық ұйымдарға мүше болуы экономикалық реформалар үшін қосымша қаржылық көздерге қол жеткізуге мүмкіндік берді.
1993 жылы Халықаралық қайта құру және даму банкімен құрылымдық реформаларды қолдауға бағытталған 180 млн АҚШ доллары көлемінде мемлекеттік займ және әртүрлі секторларға техникалық көмекке 38 млн АҚШ доллары көлемінде қарыз беру туралы келісімдер жасалды.
Еуропалық қайта құру және даму банкі шағын және орта бизнесті дамыту бағдарламасына 100 млн ЭКЮ бөлді; жобалар қонақ үй шаруашылығы, алтын құрамды рудаларды өңдеу, диірмен құрылысы, косметика өндірісі, құрылыс және медицина салаларын қамтыды.
1994 жылы Азия даму банкімен 40 млн АҚШ доллары көлемінде арнайы көмек займы туралы келісімге қол қойылды.
Халықаралық займдарды екінші деңгейдегі банктер де белсенді пайдаланады, бұл қаржыландыру көздерін әртараптандыруға мүмкіндік береді.
Лизинг несиесі
Лизинг несиесі — тауар түрінде берілетін несие. Лизинг деп мамандандырылған қаржы компаниясының делдалдығымен машиналарды, құрал-жабдықтарды, жылжымайтын мүлікті және негізгі капиталдың басқа элементтерін орташа немесе ұзақ мерзімге үшінші тұлғаға жалға беруді айтады.
Өндіруші немесе сатушы үшін лизинг компаниясы мүліктің құнын төлеп, меншік құқығына ие болады. Лизинг арқылы бір өндірістік цикл ішінде тозып бітпейтін кез келген экономикалық дербес объектіні алуға болады.
Халықаралық лизинг
Экспорт пен импортты қаржыландыру құралы ретінде халықаралық лизинг кең қолданылады: келісім қатысушылары әртүрлі елдерде орналасуы мүмкін.
Банктік несие
Банктік несие — банктер мен арнайы несие-қаржылық мекемелердің қарыз алушыларға ақшалай қарыз түрінде беретін несиесі. Ол коммерциялық несиенің шектеулерін жояды: бос ақшалай капиталдар кез келген салаға бағытталып, банктік несие арқылы еркін қозғала алады.
Қолдану өрісінің кеңдігі
Коммерциялық несие көбіне тауар айналысына қызмет етсе, банктік несие қоғамның әртүрлі топтарының табыстары мен жинақтарын капиталға айналдыру арқылы капиталдың қорлануына да қызмет етеді. Сондықтан оның қолданылу аясы әлдеқайда кең.
Банктік және коммерциялық несиенің динамикасы әртүрлі: коммерциялық несие өндіріс пен тауар айналымы ұлғайғанда өсіп, құлдырағанда қысқарады. Дағдарыс кезінде тауар өндіру мен өткізу азайғанымен, қарыздарды өтеу қажеттілігіне байланысты банктік несиеге сұраныс артуы мүмкін. Ал өндіріс жанданғанда, нақты капитал көлемі өсіп, өндірістік мақсаттарға банктік қарыз сұранысы жоғарылайды.
Ұдайы өндірілу тұрғысынан
Банктік несие кей жағдайларда қарыз капиталы ретінде (қаражат жұмыс істеп тұрған капиталды ұлғайтуға бағытталса), ал кейде ақшалай қарыз ретінде (міндеттемелерді өтеу үшін алынса) көрінеді.
Мәміленің дербес сипаты
Қарыз мәмілесінде ақшалай капитал өнеркәсіптік капиталдан бөлектенеді. Кредитордың мақсаты — пайыз түрінде табыс алу; қарыз алушы үшін негізгі шарттар — қайтарымдылық, мерзімділік және пайыз төлеу.
Банктік несие әмбебап: банк арқылы қайта бөлінген қарыз капиталы экономиканың барлық салаларында қолданыс табады. Бұл қасиет оның жедел дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар қазіргі кезеңде банктерден бөлек әртүрлі институттар (қаржылық компаниялар, банкаралық несиелер және т.б.) да қарыз капиталын ұсынуы мүмкін, яғни несие нарығының қатысушылары кеңейіп келеді.