ИСАНЫ ТАНИ АЛДЫҚ ПА?

ИсанЫ тани алдық па?

Біз әдетте талантты адамды көрсек, «сегіз қырлы, бір сырлы» деп қоя саламыз. Оның өнерінің қандай қасиеттері бар екеніне үңілмей, әйтеуір мадақтың жөні осы секілді жаттанды сөзді оңды-солды қолдана береміз. Ал сөздің де сауабы мен обалы барын ескере бермейміз.

Исаға арналған ғылыми конференцияның бағдарламасы айқындалар тұста да сан түрлі ой-пікір айтылды. Әуелде «Иса Байзақов — ауызша және жазбаша әдебиеттің алтын көпірі» деген тақырып ұсынылды. Бірақ ой елегінен өткізсек, Исаның осы бір қырын ғана сөз ету аздық ететіні анықталды. Өйткені Иса — қазақ мәдениетіндегі айрықша құбылыс, қайталанбас дарын. Ел егемендік алған кезеңде мұны ерекше атап өту — тек парыз емес, ғылыми қажеттілік.

Қалыптасқан көзқарастан шығу

Ең алдымен қалыптасып қалған көзқарас шеңберінен шығуымыз керек. Кеңес дәуірінде Иса шығармашылығы жайында сөз қозғағандар оның өнерпаздығы, әсіресе ақындығы жазба әдебиеттің әсер-ықпалымен жетілді, сол арқылы жарқырай көрінді деген тұжырымға жиі тоқталатын. Кейін де осы пікірге ілескендер аз болған жоқ.

Осы ойларды жаңа қырынан жаңғырта отырып, Темірғали Нұртазин Иса бойындағы үш түрлі ерекшелікті тарата баяндаған. Ең алдымен — ол мәдениетті ақын. Өлең, сөз бойына сыймай тасқындап жүретін төкпе ақын Исаның маңайы үйірілген өлең еді. Исаның даналығы, терең ақылы, көрегендігі, алғырлығы, мінезі, байсалдылығы мен ұстамдылығы — бәрі де өлеңде және өлең жасау үстінде көрінетін.

Өлеңді төгілте жөнелткен сәттен бастап, Иса кемелдік күйге түсетін деген байқаулар, өкінішке қарай, кейінгі уақытта еленбей келеді. Бұл — Исаның қазақ мәдениетіндегі қайталанбас, тек өзіне ғана тән құбылыс екенін таныта түссе де, еуроцентристік түсініктің ықпалынан толық арыла алмай отырғанымызды аңғартады.

Еуроцентристік өлшем және өз табиғатымыз

Отаршылдық қамытын кигеннен бері «мәдениеті көмескі, театры болмаған, әдебиетінде драматургия, проза, сын жанрлары өркендемеген, тек поэзияға ғана сүйенген ел» деген түсінікке бой ұрдық. Соның салдарынан өз сөз өнеріміздің сыры мен құпиясын, ерекшелігін анықтауға салғырт қарап, талай қате пікірді малданып келдік. Мұндай ойға сүйенетіндер әлі де аз емес.

Әр халықтың тұрмыс-тіршілігі шешуші фактор болса, қазақ халқының өркендеу жолының өзіне тән өзгешелігі бар екенін енді айғайлап тұрып айтуымыз керек. Және оған ғылыми дәлел келтіруіміз қажет. Еуропада ғана емес, бүкіл әлемде жасалған рухани байлықтан қазақ елі құралақан болмағанын әдеби тұрғыдан танытуымыз керек.

Сөз өнерінің негізі көркем образ жасау екені рас. Ендеше халық санасындағы Қорқытты, Асанды, Аяз биді; Алпамыс, Қобыланды, Қамбар, Тарғындарды; елді аузына қаратқан Қыз Жібек, Баян, Жамалдардың көркем бейнелерін еске алсақ, бұлардың бәрі эстетикалық талап-шарттың үдесінен шығады. Жыр мен өлең түрінде жасалғаны — айып емес, қайта артықшылық.

Қазақ табиғаты ұйқастырып, келістіріп, қиыстырып айтқанды айрықша қалап, бірден қағып алып жадында сақтайды. Қазіргі магнитофон мен диктофон секілді құралдарды бізге табиғаттың өзі сыйлағандай: көшпенді тұрмыс оны еріксіз таңған. Жаттап алуға, есте сақтауға өлең сөз өте ыңғайлы болғандықтан, халық қара сөзбен айтылмады, диалогпен берілмеді деп қам жемеген. Бұл міндетті ақындар айтысы атқарып, жыршы-жыраулар үстей түсіп, халықты рухани аштыққа ұшыратпаған.

Сондықтан қазақтың ұйқасы оп-оңай әнге айналып кетеді. Демек, эстетикалық талаптың бар шартына жауап береді деп түсініп, еуроцентристік өлшемді мансұқтап, өз табиғатымызға жақындауымыз керек.

Иса Байзақов: көпқырлы тұтастық

Иса Байзақов өнерпаздығын сөз ете бастағанда-ақ осындай көркемдік мәселелер өзінен өзі алдыңнан шығып, ғылыми ізденіске еріксіз жетелейді. Қалыптасқан қате көзқарасты қайта қарауда Иса шығармашылығы айрықша қолайлы.

Иса өнерпаздығына байыппен қарасақ, бір ақындығының өзінен сан тарау жол шығады. Ол — эпик те, лирик те; сонымен қатар суырыпсалма, төкпе ақын. Осы сипаттардың бойына ауызша да, жазбаша да поэзияның шарттары түгел сыйып тұр. Берілген тақырыптың сырын ашу барысында ауызша және жазбаша поэзия талаптары жымдасып, айрықша тұтастық пайда болады: тыңдаушысы көркемдік әлеміне еніп, айызы қанады.

Бұған қоса, халық әндеріне жазбаша мәтін түсіруі, бір ғана Елубай Өмірзақовтың қырыққа жуық әніне сөз жазып беруі — ақындық әлемінен тараған өрісті бұтақтар, көз тартқан гүлдер. Құдай берген дарынын төгіп-шашпай, бойында сақтап, жетілдіруінің арқасында мәдениет тарихынан ойып тұрып орын алған Исаға қазақтың рухани әлемі айрықша қарыздар.

Көпшілік біле бермейтін бір қыр

Бұл үлкен мәселені ұзаққа созбай, Иса Байзақовтың көпшілік біле бермейтін бір қырына тоқталайын. «Құралай сұлу», «Қойшының ертегісі», «Ақбөпе», «Қырмызы — Жанай» поэмаларының бәрі де қазақ тарихында болған оқиғалардың аңызға айналған негізінде жазылған. Демек, Иса ел әдебиетінің үлгілерін көп білген, көп естіген, жадында сақтаған.

Білгенін білдірмей, сездірмей өткен ақын-жазушы аз емес. Ал Иса, керісінше, естігенін елге жеткізуге жомарттық жасаған: халық аузындағы дүниенің қағазға түспей жоғалып кетпеуі үшін ерекше қам жеген өнерпаз, патриот.