Малдың өсіп-жетілуіне ортақ заңдылықтары
Малдың өсіп-жетілуінің негізгі заңдылықтары
Биология ғылымдарының кешенді зерттеулерінің нәтижесі бойынша барлық малға ортақ өсіп-жетілу заңдылықтарына өсу кезеңділігі, өсу қарқынының айнымалылығы (әркелкілігі) және ырғақтылығы жатады.
Өсу кезеңділігі: даму сатыларының реті өзгермейді
Өсу кезеңділігінің мәні — жеке организмнің өсіп-жетілуі тұтас алғанда бірінен соң бірі келіп отыратын, бір-бірінен жақсы ажыратылатын және көзге байқалатын кезеңдерден (фазалардан) тұрады. Кезеңдердің айырмашылығы сол кезеңге тән өсу қарқынынан, құрылым күрделілігінен, мүшелер қызметінің жетілу деңгейі мен үйлесімділігінен, сондай-ақ сыртқы ортаға бейімделуінен көрінеді.
Даму кезеңдерінің бірізділігі соншалықты тұрақты: организм қалыпты жағдайда бір кезеңді аттап өтіп, келесі кезеңге бірден өте алмайды. Әр кезең міндетті түрде ретімен өтеді, ал өткен кезең қайта қайталанбайды.
Мысал: ұрықтың (зиготаның) дамуы
Гистологиядан белгілі: аналық жасуша аталық жасушамен ұрықтанғаннан кейін зигота пайда болып, онтогенез басталады. Әуелі бөлшектену кезеңі өтеді: бластомерлер түзіліп, кейін олар бір қабатқа орналасып бластула түзеді. Одан соң гаструла сатысы басталып, ұрық жапырақшалары қалыптасады. Осы жапырақшалардан әртүрлі мүшелер жүйесі түзілiп, бірте-бірте төл қалыптасады. Төл жетілгеннен кейін дүниеге келеді.
Туғаннан кейін де даму сатылары бірізді жалғасады: балапандық (нәрестелік), балалық, жастық, толық жетілу және қартаю кезеңдері бірінен соң бірі өтеді. Яғни төл туған бойда толық жетіле алмайды және жастықты аттап өтіп, бірден қартайып кете алмайды — барлық кезең өз ретімен өтеді.
Сүтқоректілердегі өсіп-жетілу: құрсақтағы және туғаннан кейінгі кезеңдер
Сүтқоректілерге жататын малдың өсіп-жетілуі негізінен екі ірі кезеңге бөлінеді: құрсақтағы (эмбриондық) және құрсақтан кейінгі (туғаннан кейінгі).
Құрсақтағы даму
Құрсақтағы даму ұрықтық фазаға, төлге қалыптасу алды (предплодный) кезеңіне және іштегі төлдің қалыптасуы (плодный) кезеңіне бөлінеді. Құрсақтағы жетілу ұзақтығы мал түріне қарай әртүрлі.
Туғаннан кейінгі жетілу
Құрсақтан кейінгі жетілу бес кезеңге бөлінеді: уыз еметін, сүт еметін, жыныстық жетілу, толық жетілу және қартаю. Әр кезеңде азықтандыру мен бағып-күту талаптары өзгереді.
Ұрықтық фаза: қысқа, бірақ шешуші
Ұрықтық фаза қысқа болғанымен, даму процесінде ерекше рөл атқарады. Бұл уақытта ұрықтың барлық бөліктері күрделі өзгерістерге ұшырайды және ересек организмнің өнімдік құндылығын айқындайтын көптеген белгілердің негізі осы кезеңде қаланады. Мысалы, арқа, бел және сегізкөз сегменттерінің саны дәл осы кезде анықталады.
Қауіпті тұс: ұрықтың бастапқы шығыны
Буаздықтың осы кезеңінде аналық мал көбіне көп төлді көтере алады, бірақ дәл осы уақытта ұрықтардың бір бөлігі өліп, семіп кетуі мүмкін. Сондықтан кезеңнің «қауіпті сатысын» және одан өтуге қажетті жағдайларды білу шаруашылық үшін өте маңызды.
Қоректендіру сапасы: микроэлементтер, витаминдер, гормондар
Ұрық фазасында буаз малға азықтың мөлшерінен гөрі сапасы маңыздырақ болуы мүмкін. Егер темір мен кобальт жетіспесе, қандағы гемоглобин жеткілікті түзілмейді. Ал кальций, фосфор және басқа минералдар жетімсіз болса, қажетті тіндер сүйектене алмайды. Бұл кезеңде микроэлементтер, витаминдер және гормондардың маңызы өте жоғары.
Предплодный және плодный кезеңдері
Төлге қалыптасу алды (предплодный)
Бұл кезеңде дененің сегменттілігі мен желбезек қалталары жойылып, мүшелердің қалыптасуы басталады.
Іштегі төлдің қалыптасуы (плодный)
Бұл кезең түрге тән дене бейнесінің қалыптасуынан басталып, туғанға дейін созылады және құрсақтағы дамудың шамамен 3/5–4/5 бөлігін алады. Осы уақытта көптеген мүшелер қызмет атқаруға кірісіп, қоректік заттарға қажеттілік күрт артады.
Практикалық мәні: түк фолликулдары мен ет талшықтарының түзілуі
- Қой тұқымдарында түк (жүн) фолликулдарының қалыптасу мерзімдері стадиялық сипатта болады және ол терінің эпидермис қабатының қалыптасуымен байланысты. Эпидермистің бұл қабілеті қысқа уақытпен шектеледі, сондықтан саулықты іштегі төлде фолликулдар түзіліп жатқан кезде жақсы азықтандыру маңызды.
- Дж. Хэммонд және оның шәкірттері жүргізген эмбриологиялық зерттеулер ет талшықтарының да құрсақтағы дамудың ерте мерзімінде қысқа уақытта түзілетінін көрсетті; кейін олардың саны артпай, көбіне тек көлемі ұлғаяды.
Құрсақтан кейінгі жетілу: 5 кезең және әрқайсысының талабы
Құрсақтан кейінгі жетілу уыз еметін, сүт еметін, жыныстық жетілу, толық жетілу және қартаю кезеңдеріне бөлінеді. Әр кезеңге сай сыртқы орта жағдайларын (азықтандыру, бағып-күту) дұрыс ұйымдастыру мал өсірудің экономикалық тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Уыз еметін кезең
Түлік түріне қарай 2–3 күннен 2–3 аптаға дейін созылады. Бұл — аса жауапты шақ: төлдің сыртқы ортамен байланысы қалыптасып, дербес тіршілігі басталады. Төл организмі әсерлерге сезімтал, қорғаныс қабілеті әлі толық жетілмеген, сондықтан төл алу науқанын мұқият ұйымдастыру қажет.
Сүт еметін кезең
Бірнеше айға созылып, әдетте енесінен ажыратумен немесе сүт беруді тоқтатумен аяқталады. Бұл кезде өсу жылдамдығы салыстырмалы жоғары болады. Сыртқы ортаға бейімделуге байланысты өзгерістер, әсіресе ас қорыту жүйесінде, қарқынды жүреді.
Жыныстық жетілу
Ішкі секреция бездері қызметінің әсерімен организмнің ішкі ортасында күрделі өзгерістер жүріп, жыныс мүшелері жетіледі және жыныстық рефлекстер қалыптасады. Өсу қарқыны біршама баяулайды.
Толық (физиологиялық) жетілу
Организмнің барлық қызмет-қуаты, өнім беруі және көбею қабілеті кемеліне келетін шақ. Бұл кезеңнің ұзақтығы түлік түрі мен тұқымына ғана емес, дұрыс азықтандыру мен бағып-күтуге де тікелей байланысты.
Қартаю
Зат алмасу процесі әлсіреп, өнімділік күрт төмендейді; қызмет әрекеттері біртіндеп баяулап, сөне бастайды. Қартаюдың ерте не кеш келуі тұқымға тән өмір ұзақтығына байланысты болғанымен, әр малдың өзіндік ерекшелігі болады. Сондықтан жасына байланысты бракқа шығарғанда жеке ерекшеліктерді ескеру қажет.
Өсу қарқынының айнымалылығы: бірқалыпты емес даму
Екінші ортақ заңдылық — өсу процесінің айнымалылығы, яғни бірқалыпты еместігі. Біріншіден, онтогенез барысында малдың тұтас денесінің өсу жылдамдығы біркелкі болмайды: қарқынды өсу көбіне ерте кезеңдерде байқалып, кейін біртіндеп баяулайды да, толық жетілу кезінде тоқтайды. Бұл құбылыс тұқымқуалаушылық ерекшеліктермен және сыртқы орта жағдайларымен анықталады.
Мүшелер мен тіндердің өсуі әркелкі
Екіншіден, дене мүшелерінің әр кезеңдегі өсу жылдамдығы да біркелкі емес. Бұл әсіресе құрсақтағы және туғаннан кейінгі кезеңдерді салыстырғанда айқын көрінеді. Ішкі мүшелердің де өсуі бірқалыпты болмайды: әр органның қарқынды өсетін және баяулайтын шақтары болады.
Маңызды қорытынды
Эмбриондық кезеңде қаңқа (скелет) жақсы жетіледі. Себебі қаңқа туғаннан кейінгі тіршілікте тірек-қимыл және қорғаныс қызметін атқарып, жалпы организмнің беріктігін қамтамасыз етеді. Тіндердің ең жоғары өсу қарқыны да белгілі бір тәртіппен байқалады: жүйке тіні → бұлшықет тіні → май тіні.
Дене пішінінің жасқа қарай өзгеруі
Үшіншіден, әртүрлі мүшелер және бір мүшенің әр бөлімдері өсу бағытына байланысты түрлі қарқынмен өседі. Соның нәтижесінде малдың дене пішіні мен тұрқы жасына қарай өзгеріп отырады. Мұны жаңа туған құлын мен бұзаудың түр-тұлғасын енесімен салыстырғанда анық көруге болады: құлын көбіне бойшаң, сирақты, тұрқы қысқалау; ал бие тұрқы ұзындау, кеудесі мен бөксесі кең, қабырғалы, жатағандау келеді.