Қазақша рефераттар

Қасым хан

Тегі, әулеттік байланыстар және ерте танылуы

Қасым хан (шамамен 1445–1518) — қазақтың ұлы хандарының бірі, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі Әз Жәнібек ханның ортаншы ұлы. Анасы Жаған бегім Шайбани әулетімен туыстас: ол Мұхаммед Шайбани ханның інісі Махмұд сұлтанның анасының туған сіңлісі ретінде көрсетіледі.

Қасым хан бастапқы кезеңде Бұрындық ханның атты әскерін басқарды. Жорықтардағы ерлігі, ел басқарудағы байыпты ақылы, көрші мемлекеттермен қатынаста жол табар дипломатиясы және жұртты соңынан ерте алатын шешендігімен ерте көзге түссе де, ұзақ уақыт жеке билікке ұмтылмай, ел бірлігін сақтауды алға қойды.

«Ол (Қасым) әкесінің үлгісі бойынша барлық жағдайда Бұрындыққа бағынды, соған тәуелді болды».
— Мұхаммед Хайдар Дулати

Дегенмен Қасымның адалдығы Бұрындықтың ел басқарудағы әлсіз тұстарын бүркемелей алмады. Нәтижесінде Бұрындық хан биліктен шеттеп, Самарқанға кетуге мәжбүр болып, сонда қаза табады. Осыдан кейін Қасым хан билікті өз қолына алды.

Қасым хан дәуірі: хандықтың күшеюі және халықаралық бедел

Қасым хан тұсында Қазақ хандығы өзінің дәуірлеу биігіне көтерілді. Ол Шайбани әулетімен күресте маңызды жеңістерге жетіп, Мұхаммед Шайбанидің саяси қуатының әлсіреуіне ықпал етті. Сонымен қатар Моғолстан ханы Сұлтан Саид ханмен одақтық әрі достық қатынас орнатты.

Қасым хан тек таяу көршілермен ғана емес, сырт елдермен де тең дәрежелі дипломатиялық байланыс қалыптастырды. Соның айғағы — Мәскеу мемлекетімен қарым-қатынастың жолға қойылуы және ІІІ Василий (1505–1533) тұсындағы байланыстар.

Біріктіру саясатының нәтижесі

Тынымсыз қақтығыстардан қажыған ру-тайпа көсемдерінің бір бөлігі кезең-кезеңімен Қазақ хандығына келіп қосылып отырды. Бұл құбылыс Қасым хан билігінің саяси тартымдылығы мен ішкі тұрақтылыққа ұмтылған бағытын көрсетеді.

«Қасым хан бүкіл қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды. Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің бейбітшілік сүйгіш саясатымен халықтың махаббатына бөленді».
— Әлихан Бөкейханов

Керей хан мен Жәнібек хан Қазақ хандығының іргесін қалаумен тарихта қалса, Қасым хан сол мемлекетті нығайтып, халқын көбейтіп, аумағын кеңейтіп, беделін алысқа танытты. Дәуірдің ең ықпалды мұраларының бірі — халық жадында сақталған «Қасым ханның қасқа жолы».

Аумағы, халық саны және Еуропадағы танылуы

Хандық аумағы

  • Батыста — Сырдарияның оңтүстік жағалауларына дейін.
  • Оңтүстік-батыста — Түркістан қалаларына дейін.
  • Оңтүстік-шығыста — Жетісудың солтүстік бөлігінің таулары мен бөктерлеріне дейін.
  • Кей деректе: солтүстік-шығыста — Ұлытау қыраттары мен Балқаш маңы; солтүстік-батыста — Жайық өзеніне дейін.

Қоғамдық салмақ

Қасым хан тұсында халық саны бір миллионнан асқаны айтылады. Мұндай демографиялық және әскери әлеует Қазақ хандығын халықаралық саясаттан тыс қалдырмай, аймақтағы шешуші күштердің біріне айналдырды.

Бұл кезеңде қазақтар Батыс Еуропада жеке этникалық қауымдастық ретінде таныла бастады. Австриялық дипломат Зигмунд Герберштейн «Москвалық жазбаларында» қазақтар туралы алғашқылардың бірі болып дерек қалдырған.

Сырдария бойы үшін күрес және жорықтар хроникасы

Қасым хан билік еткен дәуірде қазақтар мен Шайбани әулеті арасындағы Сырдарияға жақын қалалар үшін қақтығыстар тоқтаған жоқ. Қасым хан есімі алғаш рет Мұхаммед Шайбани туралы жазбаларда «атақты сұлтандар мен батырлардың бірі», «Бұрындық ханның атты әскерінің басшысы» ретінде аталады.

Негізгі оқиғалар (қысқаша)

  1. 1 1510 қыс: Шайбани хан әскерлері Ұлытау баурайындағы Қасым хан ұлысына шабуыл жасайды. Қасым хан уақытша шегініп, кейін күтпеген соққымен қарсыласын жеңеді.
  2. 2 1511: Қасым хан билікке келіп, Қазақ хандығының ықпалы күшейеді; кей деректерде бұл кезеңде мемлекет «Қасым хандығы» деп атала бастайды.
  3. 3 1513: Сайрамға қатысты оқиғалардан соң Қасым хан қазақтар мен маңғыттардан қол жинап, Ташкентке жорық жасайды. Ташкент түбіндегі шайқаста жараланып, шегінуге мәжбүр болады.
  4. 4 1513 шамасы: Шу бойындағы ордасында Моғолстан ханы Саидпен Ташкентке қарсы одақтасуға келіседі, бірақ қыстың таяулығына байланысты жоспар кейінге қалады.
  5. 5 1516–1517 қыс: Шайбани әулеті сұлтандарының қазақтарға қарсы біріккен жорықтары жүреді.

Сыртқы саясаттағы осы күрестерге байланысты қазақ басшылары маңғыттармен және моңғолдармен одақтық байланыстар орнатты. Қасым хан билігінің алғашқы кезеңінде Сайрам қамалы алынғаны, сондай-ақ Мәуереннахр бағытында ықпалын кеңейтуге әрекет жасалғаны айтылады.

«Қасым ханның қасқа жолы»: құқықтық жүйелеу және тарихи мәні

Тарихта Қасым хан ұстанған бағыт «Қасым салған қасқа жол» атауымен сақталды. Бұл — бұрыннан қалыптасқан әдет-ғұрып ережелерін хандықтың жаңа болмысына лайықтап жүйелеудің көрінісі. Заңның жазбаша нұсқасы бүгінге толық жетпесе де, атауы мен беделінің жарты мың жылдан аса уақыт сақталуы оның қоғам қажеттілігіне дәл келгенін аңғартады.

Жасалуына ықпал еткен жағдайлар

  • Қасым хан тұсында қазақ қоғамы Керей, Жәнібек және Бұрындық дәуірімен салыстырғанда жоғары сатыға көтерілді.
  • Қазақ халқының этникалық территориясы тұтастана түсті.
  • Хандық билік этникалық кеңістікке толық таралып, мемлекеттік рөлі артты.
  • Жаңа жағдайға бұрынғы әдет-ғұрып нормаларының бәрі бірдей сәйкес келе бермеді.

Қайтыс болуы және тарихи жады

Деректердің бірінде Қасым хан 1518 жылы қайтыс болды делінсе, Тахир Мұхаммед «Раузат-ат Тарихирин» еңбегінде 1523–1524 жылдарды көрсетеді. Қадырғали Қасымұлы Жалайырдың айтуынша, Қасым хан Сарайшықта дүние салған. Тарихшы А. П. Чулошников Қасым ханның Сарайшықтағы мазары XVII ғасырдың басында құламай аман тұрғанын жазады.

Қасым ханнан кейін ішкі өзара қырқысулар күшейіп, хандық біраз әлсіреді, ал моғолдармен қатынас сипаты өзгерді. Соған қарамастан, XVI ғасырдың бірінші ширегінде «қазақ» атын кеңінен танытқан Қасым хан есімі халықтың тарихи санасында мәңгілік орын алды. Бұл жадының символдық дәлелі — «Қасым ханның қасқа жолы».

Әдебиеттер

  1. 1. «Қазақ хандығының және қазақ халқының құрылуы: Қасым хан туралы» // Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. Алматы, 1995. 151–154-бб.
  2. 2. «Қазақ хандығының күшейуі және кеңеюі. Қасым ханның тұсында» // Қазақтың көне тарихы. Алматы, 1993. 240–244-бб.
  3. 3. «Қазақстанның Россияға қосылуының тарихи алғы шарттары: Қасым хан туралы» // Сабырханов А. Ұлы бетбұрыс. Алматы, 1981. 11–12-бб.
  4. 4. «Қасым хан» // Алтын Орданың құрылуынан құлауына дейін. Алматы, 1998. 116–119-бб.
  5. 5. «Қасым хан» // Қазақтар: Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық. Алматы, 1998. Т.2: Тарихи тұлғалар. 66–68-бб.
  6. 6. «Қасым ханның тұсындағы қазақ хандығы» // Қазақ ССР тарихы. Алматы, 1957. Т.1. 157–159-бб.
  7. 7. Кәріпбаев Б. «Аты аңызға айналған хан» // Қазақ тарихы. 1996. №1. 37–42-бб.; №2. 26–29-бб.
  8. 8. Кәрібаев Б. «Қасым хан» // Егемен Қазақстан. 1996. 24 желтоқсан.
  9. 9. Қаратаев Т. «Тарихтағы аттас тұлғалар: Қасым хан» // Қазақ тарихы. 1998. №4–5. 54–55-бб.