Шерхан Мұртаза
Жетпіс — «жет» және «піс»: кемел шақ туралы ой
Шерхан Мұртаза Қамалға арнаған бір хатында: «жетпіс деген сөз “Жет! Піс!” деген екі сөзден құралады, яғни жетілген шағың, піскен кезің» деген ой айтады. Бұрын бұл пікірге көп мән бермеген едім. Оқығаннан кейін ойға қалдым: мүмкін, әр санның өз символдық мағынасы бар шығар. Қазір ойланып қарасам, бұл — орны бар, дәл айтылған тұжырым. Бұл жасқа жеткен де бар, жетпеген де бар. Ал Шераға — жетпістің белесіне абыроймен келген тұлға.
Қысқа дерек
- Туған күні
- 1932 жыл, 28 қыркүйек
- Туған жері
- Мыңбұлақ, Жуалы ауданы, Жамбыл облысы
- Әкесі
- Мұртаза (1937 жылғы репрессия құрбаны)
- Білімі
- Мәскеу: полиграфия институты, кейін Ломоносов атындағы ММУ, журналистика (1955)
Өмір жолы: еңбекпен ұштасқан оқу, соғысқа тұспа-тұс балалық
Шерхан Мұртаза 1941 жылы Талапты мектебінің табалдырығын аттаған сәттен бастап-ақ оқуымен қатар еңбекке араласады. Балалық шағы соғыстың қиямет-қайым қиын кезеңімен қабат келді. 1950 жылы Жамбыл қаласындағы интернатта жүріп, Жамбыл атындағы қазақ орта мектебін бітіреді. Кейін Мәскеуде оқып, үшінші курстан бастап Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің журналистика факультетіне ауысып, 1955 жылы тәмамдайды.
Сол жылдардың өзінде-ақ аудармаға ден қойып, башқұрт жазушысы Мұстай Кәрімнің бір повесін және Л. Лагиннің «Хоттабыч қарт» романын қазақ тіліне аударады.
Аударма — жеке бір шығармашылық әлем
Шерхан Мұртазаның ел, қоғам, мемлекет және әдебиет үшін атқарған қызметі ұшан-теңіз. Оны бір мақаланың аясында түгел қамту мүмкін емес. Дегенмен, оның әдебиетке келген алғашқы ірі арнасының бірі — аударма.
Шераға әлемге әйгілі қырғыз қаламгері Шыңғыс Айтматовтың негізгі шығармаларын қазақша сөйлетті. Айтматов прозасындағы философиялық салмақ пен астарлы ойды дәл жеткізу — кез келген қалам иесіне оңай міндет емес. Бұл жұмыс аудармашының көп ізденгенін әрі авторлық әлемді терең түсінгенін айқын көрсетеді.
Айтматовтан аударған таңдаулы шығармалар
- 1 «Қош, Гүлсары»
- 2 «Теңіз жағалай жүгірген тарғыл төбет»
- 3 «Боранды бекет»
- 4 «Жан пида»
Кез келгенін екі тілде қатар оқысаңыз, қазақша нұсқаның көркемдігі мен табиғи ырғақ-тынысы бірден аңғарылады. Сондықтан Шерағаны тек жазушы әрі қоғам қайраткері ғана емес, ірі аудармашы ретінде де бағалау орынды.
Адам мен табиғат: прозадағы тұтас тыныс
Шерхан Мұртаза шығармаларында адам бейнесі табиғат сұлулығымен астасып, бір-бірін толықтырып отырады. Ол әр кейіпкердің ішкі әлеміне терең үңіле отырып, адам мен табиғаттың тынысы бір екенін көркем түрде танытады.
«41-жылғы келіншек» әңгімесінен үзінді
«Сорлысың, сорлы», — деп Ақшай ернін шығарды. «Ерніңе күйдіргі шыққыр. Тағы отыз жыл күт — келеді Мақсұт», — деп кекетті. «Күтемін», — дедім. «Жүз жыл күтемін», — дедім.
Сөйттім де, ызаға шыдай алмай, айқай салып далаға атып шықтым: «Қайдасың, Мақсұт!» — деп айқайладым.
Үйге енді кіріп отырғаным да осы еді, сен келіп қалдың, Мақсұт. Ақшай енді не бетін айтар екен, бәлем. Ол үндемеді. Бәрін үнсіз тыңдап, босағада әлі тұр.
«Неге үндемейсің, Мақсұт?!» — деп, Хадиша сонда шыңғырып жіберді. Хадиша өз даусынан өзі шошынып оянды.
Мұндай эпизодтар Айтматов прозасындағы әйел образдарымен де үйлесіп жатады. Демек, мұнда таланттар үндестігі, әдебиеттер байланысы және қазақ-қырғыз әйелдерінің көркем бейнесіндегі ортақ болмыс анық сезіледі.
«Қызыл жебе»: тарихи тұлғаны көркемдікке айналдырған эпопея
Жазушының кең құлашты, өзекті еңбектерінің шыңы — бес кітаптан тұратын «Қызыл жебе» эпопеясы. Бұл шығарма қазақтың біртуар ұлы Тұрар Рысқұлов тағдыры арқылы халық басынан өткерген қилы кезеңдерді қамтиды. «Қызыл жебе» оқырманның ыстық ықыласына бөленген туынды ретінде бағаланады.
Романда Тұрардың туған, жүрген жері мен табиғаты аса шынайы суреттеледі: ландшафт — жай фон емес, кейіпкер мінезімен қабат өрілген көркем әлем. Автор оқырманға: әр адам тарихтың оқиғаларын сырттай бақылаушы ғана емес, сол оқиғалардың қатысушысы әрі жасаушысы екенін ойландыра ұсынады.
Негізгі ой
Тұрар Рысқұлов сияқты күрделі тұлғаны әдебиетке әкелу — тарихи таразы мен көркемдік өлшемді қатар ұстайтын үлкен еңбек. Бұл — жазушының ізденімпаздығын да, азаматтық жауапкершілігін де танытатын қадам.
М. Әуезов «Абай жолы» арқылы қазақ өмірінің бір дәуірін әлемге танытса, Шерхан Мұртаза Тұрар бейнесі арқылы тарихтың ең күрделі, ең ауыр қабаттарын шынайы суреттей алды.
Мұраға құрмет: алты томдық жинақ және аударманы бағалау
Шерхан Мұртазаның 70 жылдық мерейтойы қарсаңында алты томдық шығармалар жинағы жарық көрді. Мұны жай науқаншылдық емес, әдебиеттегі еңбекті бағалаудың белгісі деп қарастырған орынды.
Біздің пайымымызша, жазушының аударма мұрасын да жеке жинақ етіп шығару артық болмас еді. Өйткені аударма — әркімнің қолынан келе бермейтін еңбек; ол әдебиеттегі дербес шығармашылық құбылыс. Аударманы талдап, төл туындыларымен қатар қойып қадірлеу — жазушы тұлғасын тереңірек аша түседі.
Таразбен тамырлас еңбек, тоқтаусыз ізденіс
Шерхан Мұртаза 70 жасқа үлкен табыспен келді: оның еңбектерінде саналы да сындарлы ой, үздіксіз ізденіс, маңдай тер және табиғи талант тоғысқан. Бұл мерейтойдың Тараздың 2000 жылдығымен қатар келуі де символдық мәнге ие.
Тараздықтар Шерағаның қаланың, өңірдің гүлденуіне ойымен де, ісімен де үнемі күш салып келгенін жақсы біледі. Соның бір дәлелі — Төле би көшесінің бойында оның қамқорлығымен ашылған, қала жұрты жиі баратын Ш. Мұртаза атындағы кітап дүкені.
Бұл жасқа ол үлкен қаламгер, прозашы, публицист, аудармашы, ірі қоғам қайраткері, халықтың жанашыры ретінде келді. Ең бастысы — «болдым, толдым» деген тоқмейілсу жоқ; ол әлі де туған халқының рухани қажетін өтеуге қызмет етуді мақсат тұтады.
Түйін
Қаныш Сәтпаевтың: «Ісіңізге, еңбегіңізге, оқуыңызға нағыз адамгершілікпен кіріссеңіздер, сөз жоқ, жеңіске жетесіздер» деген сөзі бар. Шерхан Мұртазаның жетпіс жылға дейінгі жүріп өткен жолы — осы қағиданың өмірлік дәлелі.
Оның ел мен халық үшін атқарған қызметін мерейтой тұсында мақтанышпен айту — жас ұрпаққа тәлім болатын өнегелі іс.