Қазақша рефераттар

ӨТЕҒҰЛҰЛЫ ӨТЕГЕН туралы

Өтеген батыр: ел жадында қалған ерлік пен киелі бейне

Өтеғұлұлы Өтеген (1699–1773) — XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғар басқыншылығына қарсы күресте аты шыққан қазақ батыры. Ол Ұлы жүздің Дулат тайпасындағы Жаныс руынан шыққан. Өтегеннің әулеті ерлік дәстүрімен танылған: ата-бабаларының да есімдері елге мәлім батырлар болған.

Шыққан тегі мен әулет шежіресі

Бабасы Сырымбет — қазақ ханы Салқам Жәңгірдің Самарқан әмірі Жалаңтөспен бірлесіп, жоңғардың елу мың әскерін талқандаған әйгілі шайқасына қатысқан батыр.

Әкесі Өтеғұл да талай қанды жорықты бастан кешкен, жауынгерлігімен танылған адам болған. Анасы Нұрбала — атақты Қордай батырдың немересі.

Осындай текті ортадан шыққан Өтеген он бес жасынан-ақ ерлігімен көзге түсіп, батыр атанады. Оның Тарпаң атты ұлы мен Шаншар есімді немересі де ел қорғап, жауға қарсы аттанған белгілі батырлар қатарында айтылады.

Аңызға айналған тұлға

Өтеген батыр туралы ел аузында аңызға бергісіз әңгімелер мол сақталған. Солардың бірқатары Сүйінбай мен Жамбыл сияқты жыр алыптарының дастандарына арқау болған. Халық оның есімін әулие тұтып, «қос мүйізі бар киелі жан» деп те таныған.

Жамбыл Жабаевтың:

«Қасара біткен маңдайдан, жан еді қос мүйізді»

— деп жырлауы да осы түсініктің ел ішінде берік орныққанын аңғартады: қос мүйіз бейнесі батырлықтың нышаны ретінде қабылданған.

Өмір жолының үш кезеңі

Өтеген батырдың өмір жолын шартты түрде үш кезеңге бөліп қарастыруға болады:

  1. Бірінші кезең: Бұхара медресесін тәмамдап, ел ішінде ғұлама ретінде танылып, хазірет атанған шағы.

  2. Екінші кезең: «Ақтабан шұбырынды» зобалаңына ұрындырған жоңғар басқыншыларына қарсы күресі. Осы шайқастарда ерлігімен дараланып, батыр атағы кең жайылады.

  3. Үшінші кезең: 1734 жылғы жоңғарлардың екінші қайта соққысынан кейін оңтүстік қазақтары қатты күйзеліске түскен тұста, Төле бидің тапсырмасымен жау өтінен шалғай қоныс іздеп, елге жайлы, малға қолайлы жер қарастырған кезеңі.

Замандастары және ел есіндегі болжам

Өтеген батыр мен Райымбек батыр — жауға бірге шапқан замандас тұлғалар. Аңыз бойынша, Райымбек бір жолы Өтегенге: «Өлгенде сен су астында қаласың», — деген екен.

Айтылған сөз дәл келгендей, 1973 жылы Қапшағай су қоймасы салынғанда Өтеген батырдың бейіті су астында қалады деген қауіп туады. Алайда батырдың ұрпақтары бұл жағдайды алдын ала біліп, бабаларының сүйегін Өтеген ауылына әкеліп, қайта жерлеген.

Сақталған мұра

Батыр тұтынған кейбір заттар бүгінге дейін сақталғаны айтылады. Соның бірі — Абылай ханның жез тегенесі. Дерек бойынша, бұл бұйымды Абылай хан Өтегенге өзі сыйға тартқан.