Байқоңыр айлағының экологиялық мәселелері

Байқоңыр: тарих, серпін және жауапкершілік

ХХ ғасырдағы ұлы әрі бірегей оқиғалардың бірі — адамзат тарихында алғаш рет ғарышқа адам ұшырған Байқоңыр ғарыш айлағының пайда болуы. Оның тұңғыш қазығы 1955 жылғы 12 қаңтарда қағылды. Байқоңыр Қызылорда облысының Қармақшы ауданы аумағында орналасқан.

Негізгі деректер

Іргетасы қаланған күн: 1955 ж. 12 қаңтар
Алғашқы ұшырылым: 1957 ж. 4 қазан
Орналасуы: Қызылорда обл., Қармақшы ауданы

1957 жылғы 4 қазанда Байқоңырдан тұңғыш ғарыш зымыраны сәтті ұшырылып, Жердің алғашқы жасанды серігі орбитаға шығарылды. Кейін дәл осы жерден Ю.А. Гагарин «Восток» ғарыш кемесімен ғарышқа аттанды. Байқоңыр содан бері ғарышты игерудегі көптеген жаңашыл бастамалардың символына айналды.

Қазақ ғарышкерлері және ортақ мұра

1991 жылғы 2 қазанда тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіров «Союз ТМ-13» кемесімен Байқоңырдан ғарышқа көтерілді. Кейін Ресеймен бірлескен бағдарлама аясында Талғат Мұсабаев ғарышта екі мәрте (1994, 1998) болып қайтты.

Байқоңырдың дамуына үлес қосқан қазақстандық мамандар

Әр жылдары түрлі мамандық иелері космодром құрылысына және жұмысына атсалысты. Олардың қатарында Қ. Тоқмұхамедов, В. Мәжіғұлов, Т. Уәлиев, Қ. Әбілғазин, Ә. Исмаилов, М. Құлымгеров, Қ. Нұрмағамбетов, С. Мұхаметқалиев, Б. Ешімов, Қ. Нұрмұқанов, Р. Құлмырзаев, М. Мұқанов және басқа да азаматтар бар.

Құқықтық мәртебе және экологиялық салдар

Байқоңыр ғарыш айлағы 1991 жылы Қазақстан Республикасының қарамағына қайтарылып, 1993 жылы Ресей Федерациясына пайдалануға берілді. Кешенді пайдаланудың экологиялық зардаптары да байқалды: ұшырылымдардан тарайтын зиянды заттар мен зымыран қалдықтары бірқатар аймақтарға әсер етеді. Әсіресе зымыран сатыларының құлау аймақтары Қарағанды, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарындағы табиғи ортаға зиян келтіруі мүмкін.

Назар аударуға тұрарлық мәселе

Ғарыш инфрақұрылымы ғылым мен байланысқа үлкен мүмкіндік ашқанымен, экологиялық қауіпсіздік, қалдықтарды бақылау және халық денсаулығын қорғау тұрақты күн тәртібінде болуы тиіс.

Зымырандар қандай мақсатпен ұшырылады?

Ғарыш айлағынан зымырандар, негізінен, бес түрлі мақсатпен ұшырылады:

Зерттеу миссиялары

Ғылыми бақылау, тәжірибе және зерттеу жұмыстарын жүргізуге арналған кемелер.
Тасымал кемелері

Құрал-жабдық, аппаратура, азық-түлік, су, киім және өзге де қажетті қорларды жеткізу.
Әскери мақсаттағы ұшырылымдар

Ақпараты көбіне құпия болып келетін, қорғаныс саласына қатысты миссиялар.
Байланыс жер серіктері

Телефон, телерадио және деректер байланысын қамтамасыз ететін спутниктер.
Планетааралық миссиялар

Айға және Марс сияқты ғаламшарларға бағытталған аппараттарды ұшыру.

Қазақстан үшін маңызы: қауіпсіздік, экономика, бедел

Байқоңыр — Қазақстан аумағындағы стратегиялық нысан. Ғарыш саласына мүдделілік тек технологиялық прогресс емес, халықаралық бедел, қауіпсіздік және экономикалық мүмкіндік тұрғысынан да маңызды. Ғарыштық мүмкіндігі бар мемлекет өз бағдарламаларының бейбіт сипатын әрдайым қайта-қайта дәлелдеуге мәжбүр болмай, жоспарлы түрде жұмыс жүргізе алады.

KazSat: жаңа кезеңнің белгісі

2006 жылғы 18 маусымда Байқоңырдан Қазақстанның «KazSat» байланыс спутнигі ұшырылды. Ол шалғай ауылдарға байланыс қызметтерін жақсартуға, сенімді телефон жүйесін қамтамасыз етуге және ақпарат тарату мүмкіндігін кеңейтуге бағытталды. Жоба Қазақстанның ғарыштық держава ретінде қалыптасу жолындағы маңызды қадам ретінде бағаланды.

Әлеуметтік өлшем: қала тұрғындарының құқығы мен тұрмысы

Байқоңырдың болашағын сөз еткенде, сол қалада тұратын азаматтардың әлеуметтік жағдайын жақсарту және құқықтық мүддесін қорғау мәселесі де назардан тыс қалмауы тиіс. Қала Қазақстан аумағында орналасқанымен, онда өмірдің бір бөлігі өзге құқықтық режиммен реттелетіні қоғам үшін әрдайым сезімтал тақырып болып келеді.

Тіл және мәдениет: рухтың өзегі

Мәдениеттің бастауы тілдің пайда болуымен тұспа-тұс келеді. Басқаша айтқанда, тіл адамға дүниені түсінуге, әлеуметтік өмірді ұйымдастыруға және шындықты ұғынуға мүмкіндік беретін құрал ретінде қалыптасады. Тіл физикалық болмысты «жасамайды», бірақ сол болмыстың бейнесін қоғамға жеткізетін, мағынаға айналдыратын негізгі арна.

«Мәдениет тілі» нені білдіреді?

Кең мағынада мәдениет тілі — адамдардың коммуникативтік байланыс орнатуына және мәдени кеңістікте бағдарын айқындауына мүмкіндік беретін таңбалар, рәміздер, мәтіндер және ортақ түсініктер жүйесі.

Ғылым мен техниканың дамуы жаңа ұғымдарды өмірге әкеліп, тілдің сөздік қорын байытады. Тіл — халықтың жаны, сәні. Адамды мұратқа жеткізетін — ана тілі мен ата дәстүрі. Тіл арқылы біз өнер-білімге, мәдениет пен ғылымға жетеміз: сөйлейміз, оқимыз, жазамыз, өткенімізді танимыз, бүгінімізді баяндаймыз.

Тіл негізгі коммуникация құралы болғандықтан, тілге және ауызша сөзге сүйенген салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар кең дамиды. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында тәуелсіздік алған елдерде ұлттық сана-сезімнің күшеюі тілге деген қажеттілікті арттыра түсті.

Ахмет Байтұрсынұлының түйіні

«Тіл — адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі».

Тіл — ақпаратты сақтайтын және тарататын жүйе

Семантикалық және грамматикалық жүйе арқылы ақпаратты сақтауға қабілетті.
Ауызша және жазбаша сөз арқылы пікір мен дерек ұрпақтан ұрпаққа тарайды.

«Қазақ қазақпен қазақ тілінде сөйлессін» деген үндеу қоғамдағы тілдік жауапкершілікке қатысты маңызды ой тастайды. Ұлттық тіл жоқ жерде ұлт та, ұлттық мемлекет те әлсірейді. Ұлттың қадір-қасиеті — оның ғасырлар бойы жинаған рухани тәжірибесі, салт-дәстүрі, тарихы мен дүниетанымы — ең әуелі тілінде сақталады.

Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілін дамыту — тек рухани мәселе емес, сонымен бірге саяси және экономикалық мәні бар міндет. Тілі әлсіз елдің рухы да әлсірейді; ал рухы әлсіреген ұлттың тұрақты тәуелсіздік пен қуатты экономиканы орнықтыруы қиын.

Басты сұрақ

Қазақ тілі қоғамдық өмірде толыққанды іс жүргізу тіліне айнала ала ма? Мәселенің өзегі — күнделікті қарым-қатынас пен институционалдық кеңістікте тілдің табиғи қолданылуын кеңейту.

1997 жылғы 11 шілдеде Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» заңы қабылданды. Қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі. Әрбір тіл — тұнып тұрған мәдениет, рухани бастау. Мемлекеттік мәртебеге ие қазақ тілі тек қазақ халқының ғана емес, тәуелсіз елде өмір сүріп отырған барша қазақстандықтардың ортақ құндылығы екенін ұмытпау маңызды.

Орта буын оқушыларының эстетикалық талғамын қалыптастыру

«Эстетика» термині грек тіліндегі «сезім», «түйсік» ұғымдарымен байланысты. Бұл атау XVIII ғасырда, әсіресе 1750 жылдан кейін, неміс философы әрі өнер зерттеушісі Александр Баумгартеннің «Эстетика» еңбегінен соң ғылым тіліне орнықты.

Эстетикалық көзқарастар мен эстетика ғылымы тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты қалыптасты. Эстетика, ең алдымен, өнерді жүйелі зерттеу барысында дербес бағытқа айналды. Өнердің мыңдаған жылдық тарихы бар: алғашқы қауымдық қоғамның өзінде поэзия, музыка, би және бейнелеу өнері болғаны мәлім. Алайда ол кезеңдерде эстетикалық дамудың заңдылықтарын жинақтап түсіндіретін арнайы теориялар мен дербес ғылым әлі қалыптаспаған еді.

Қазіргі түсіндірмедегі жиі қате

Бүгінде эстетикалық тәрбие кейде тек ән айту, өлең оқу немесе сахналық көрініс көрсету сияқты шаралармен шектеліп қалады. Егер бұл жұмыс педагогикалық, психологиялық және эстетикалық категорияларға сүйеніп, жүйелі құрылмаса, нәтижесі көбіне үстірт болуы мүмкін.

Эстетикалық тәрбиенің мәні

Әсемдікті көре білу, түсіну және жасай білу адамның рухани өмірін байытып, оны мазмұнды етеді. Эстетикалық көзқарас адам өмірінде рухани күш ретінде көрінеді. Бала бойында әсемдікке ұмтылу ерте кезеңнен байқалады: ол әсемдік құндылықтары бар ортаға еліктейді, үйлесім мен көркемдікті іздейді.

Оқушылардың эстетикалық көзқарасын тәрбиелеу — бағалау қабілетін қалыптастыруға бағытталған ұйымдасқан процесс. Бұл процесс оқу мен тәрбие жұмысының барлық түрінде әсемдік нышанын табуға, оны білім мен мінез-құлық мәдениетін орнықтыру құралына айналдыруға мүмкіндік береді.

Түпкі мақсат: эстетикалық іс-әрекетке жетелеу

Орта буын оқушыларына эстетикалық тәрбие берудің түпкі мақсаты — эстетикалық іс-әрекетке жетелеу, түрткі беру, ояту. Эстетикалық іс-әрекет тек көркем шығарма жасаумен шектелмейді: ол адамдар арасындағы қарым-қатынас мәдениетін, этика мен адамгершілікті, ізеттілік пен жауапкершілікті де қамтиды.

Негізгі құралдар

Еңбек

Ұқыптылық, жауапкершілік, нәтижеге талғаммен қарау.

Табиғат

Сұлулықты байқау, үйлесімді сезіну, экологиялық мәдениет.

Қазақ балалар фольклоры

Тіл, образ, әуез және ұлттық эстетика арқылы талғамды дамыту.

Педагог мамандығында ерекше мәні бар ой: ұстаздың басты туындысы — оның алдындағы оқушысы. Сондықтан эстетикалық тәрбие оқушының тек сезіну қабілетін емес, сонымен қатар мінез-құлық эстетикасын: ізеттілік, ұқыптылық, жылы шырайлылық, қайырымдылық, тазалық сақтау сияқты күнделікті мәдени дағдыларды да орнықтыруы керек.

Мектеп тәжірибесіндегі өзекті түйткіл

Эстетикалық білім берудегі маңызды кемшілік — өнер пәндерінің жүйелі оқытылмауы және өнердің табиғи мүмкіндіктерін басқа пәндер секілді тұрақты, жоспарлы түрде пайдалану деңгейінің жеткіліксіздігі.

Қорытындылай айтқанда, орта буын оқушыларының эстетикалық талғамында айқын көрінетін негізгі белгі — жалпы мәдениет. Эстетикалық тәрбие осы мәдениетті өмір салтына айналдырғанда ғана шынайы нәтижеге жетеді.