Махамбет Өтемісұлының педагогикалық көзқарастары.
Махамбет Өтемісұлының педагогикалық көзқарастары
ХІХ ғасырдың 30–40 жылдарында Батыс Қазақстан өңірінде болған ұлт-азаттық көтерілістің рухани көсемі, қазақ поэзиясының классигі Махамбет Өтемісұлының мұрасы — ұлт санасын серпілткен көркемдік құбылыс қана емес, тәрбиелік мағынасы терең рухани мектеп. Мұқтар Әуезовтің Махамбет поэзиясын «көпшіліктің өз үні, өз тілі, өз арман-талабы» деуі — ақын шығармашылығына берілген әділ баға.
ЮНЕСКО шешіміне сәйкес 2003 жылы Махамбеттің 200 жылдық мерейтойының халықаралық деңгейде аталып өтуі (Атырау мемлекеттік университеті алаңындағы ғылыми-мәдени шаралар) тәлімдік және тағылымдық тұрғыдан айрықша мәнге ие болды. Мұндай мерейтойлар егемен елдің рухын көтеріп, ұлттық жадыны жаңғыртады.
Ерлік пен намыстың поэзиясы
Махамбет — қазақ халқының кегі мен ызасынан, намысы мен жігерінен жаралған наркескен рухани қару. Жауынгерлік рухтағы өршіл жырлардың інжу-маржанын ұрпаққа мұра еткен ақын — ерлік пен намыстың ақыны. Қазтуған, Доспамбет, Жалкиіз, Ақтамберді жыраулар дәстүрінің заңды жалғасы ретінде ол сан ғасырлық тәуелсіздік аңсаған бабалар рухын нақты көрініске айналдырды.
Махамбет жырлары — ерліктің гимні, өрліктің үндеуі, қайсарлықтың символы. Ол қас дұшпанға қасқая қарап, «бас кесермін, жасырман» дей алатын батылдықтың өлшемін көрсетті. Халық қайғысын айтуда хан ұлынан да қаймықпау, әділет үшін тайсалмау — елдік мінездің шыңы. Сондықтан да Махамбет есімі мен отты жырлары халық жадында рухани қазына ретінде сақталып, ұрпақтан ұрпаққа аманат болып жетті.
Жырдың тәрбиелік өзегі
Махамбет өлеңдерінің негізгі лейтмотиві — жас ұрпақты ерлікке, патриотизмге, адамгершілікке тәрбиелеу. Осы тұрғыдан алғанда, ақын шығармаларында көтерілген мәселелер бүгінгі педагогиканың уақыт талабымен үндеседі. Оның мұрасында адамгершілік-имандылық, сұлулық, елжандылық, табиғатты аялау секілді тәрбиенің сан саласы кең қамтылады. Бұл — жастардың бойында жағымды адами қасиеттер мен құндылықтарды қалыптастыруда ерекше мәні бар рухани негіз.
Өлең — тәрбие құралы
Көне заманнан бері халқымыз ертегі-аңыз, батырлар жыры, дастан, терме, бата, мақал-мәтел, қанатты сөз, шешендік өнер мен ырым-тыйымды тәрбие құралы ретінде тиімді пайдаланып келді. Махамбет осы дәстүрді күрес кезеңінде жаңа мазмұнмен толықтырды: көтерілісшілердің алдында тұрып, өлеңмен жігер беріп, ұран көтерді.
Рух сынбаған қайсарлық
Көтеріліс жеңіліске ұшыраса да, Махамбет рухын жоғалтпады. Халық санасын оятуға қайта-қайта үндеу тастап, өлеңмен ой салды. Елдің бір бөлігі патша әскерінің қаруынан сескеніп, ақынның үндеуіне ілесе алмаса да, Махамбет өз сырын жырмен айтып, жігерді жанып тұрды.
Тарихи тұлғаны тану және қайта бағалау
Бұрынғы идеология мен тарихнамада жеке тұлғалардың рөлі толық әрі әділ бағаланбай, көп жағдайда біржақты түсіндірілді. Ел басқарған хандар мен билердің, елін қорғаған батырлардың, ғылым мен білімге еңбек сіңірген ойшылдардың тарихи орны бұрмаланып келгені белгілі. Сол сияқты Махамбет, Исатай, Жәңгір хан секілді тұлғалардың да қызметі мен мұрасы ұзақ уақыт тар шеңберде қарастырылды.
Тәуелсіздік жылдары тарихқа жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік туды: Махамбет мұрасын жаңаша зерделеу, оны ұлттың рухани-тәлімдік коды ретінде таныту кең өріс алды. Бұл — білім беру мен тәрбие жүйесіне де тікелей ықпал еткен үрдіс.
Жырлардағы тәлім: үзінділер және мәні
Өзіндік болмыс пен ер мінез
Бөз ағаштан биік мен едім, Бұлтқа жетпей шарт сынбан. Ел құтқарар ер едім, Жандаспай ақыры бір тынбан.
Бұл жолдар жігер, жауапкершілік, мақсатқа адалдық секілді қасиеттерді тәрбиелеуге қызмет етеді. Өлеңнің қуаты — халық санасын оятып, ер мінезді қалыптастыруында.
Ақыл, ризалық, құрмет ұғымдары
Қарт бұғыдай билерден Ақыл сұрар күн қайда? Бізді тапқан ананың, Асыраған ананың Ризалықпен жайласып, Қолын алар күн қайда?
Мұнда халықтық педагогикаға тән құндылықтар — үлкеннің ақылын тыңдау, ана еңбегін қадірлеу, ризалық алу, адамаралық жауапкершілік айқын көрінеді.
Қиындықты жеңу және елжандылық
Толарсақтан саз кешіп, Тоқтамай тартып шығуға, Қас үлектен туған қатепті Қара нар керек біздің бұл іске.
Ақын жас ұрпақты қандай жағдайда да табандылық танытуға, туған жерін сүюге, ел мүддесі үшін қайрат көрсетуге үндейді.
«Қызғыш құс»: сүйіспеншілік пен сағыныш
«Қызғыш құс» өлеңінде Махамбет психологиялық параллелизмді шебер қолданады: қызғыштың күйін өз тағдырымен салыстырып, елден айырылудың қасіретін, елге адалдықтың биік өлшемін көрсетеді.
Ау, қызғыш құс, қызғыш құс, Қанатың қатты, мойның бос. Исатайдан айырылып, Жалғыздықпен болдым дос. Ау, қызғыш құс, қызғыш құс, Ел қорыған мен едім. Мен де айырылдым елімнен, Көл қорыған сен едің, Сен де айырылдың көліңнен.
Ел болашағына сенім
Еділдің бойы ен тоғай, Ел қондырсам деп едім. Жағалай жатқан сол елге, Мал толтырсам деп едім…
Бұл арман бүгінгі тәуелсіз Қазақстан жағдайында тарихи сабақтастық пен үміттің символы ретінде оқылады. Ақынның мұраты — елдің еркіндігі, жұрттың берекесі.
Білім беру ісіндегі міндет
Қазақ тілінің оралымдылығы мен қасиетін ұғындыруда Махамбет жырлары — ұрпақ тәрбиесінде баға жетпес байлық. Исатай тұлғасын көркем сомдауы, халық кегінің жолында күреске үндеуі, келер ұрпаққа деген сенімі — барлығы да ұлттық рухты, өзіне деген сенімділікті, халқына құрметті қалыптастыруға қызмет етеді.
Ұстазға ұсыныс
- Өлеңді тек көркем мәтін ретінде емес, мінез қалыптастыратын тәрбиелік құрал ретінде талдау.
- Елдік, жауапкершілік, имандылық, үлкенді сыйлау тақырыптарын өмірлік жағдайлармен байланыстыру.
- Оқушының өзін-өзі тануына жетелейтін сұрақтар арқылы мәтінді рефлексиямен оқыту.
Махамбет өлеңдері барша елдік-ерлік қуатымен, көркемдік құнарымен өзге тілдерге сапалы аударылса, әлем оқырманына да жақын болар құнды мұра екені анық. Ең бастысы — осы асылды оқыту барысында жыр жолдарын тәрбиелік мақсатта орынды қолдану, өскелең ұрпаққа дәйектілікпен жеткізу.
ЮНЕСКО аясындағы шаралар және рухани ықпал
Махамбет есімін кеңінен насихаттау мақсатында ЮНЕСКО шеңберінде 200 жылдық мерейтойды өткізу барысында республика мектептері мен жоғары оқу орындарында «Махамбеттану» бағытында танымдық-тәрбиелік шаралар жүзеге асты. 2003 жылғы 26–27 ақпанда Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, Атырау облыстық білім басқармасы және көршілес Астрахань облысының білім басқармасы бірлесіп «Оқушыларды тәрбиелеудің этнопедагогикалық негіздері» атты халықаралық конференция өткізді.
Махамбет поэзиясында жақсы өнеге мен адамгершілікке үндейтін терең философиялық түйін, парасатты ой, қайсарлық пен нәзіктік мол. Оқыту үдерісінде осы әлеуетті тәрбиелік мақсаттарға ұтымды пайдалану — ұлт алдындағы ортақ парыз.