Балаларға патриоттық рух беруде Махамбет өлеңдерінің тәрбиелік мәні
Махамбет — балалар әдебиетінің тікелей өкілі емес. Дегенмен оның бірқатар өлеңдері балаларға да, ересектерге де ортақ қазына ретінде қабылданады. Ерлікті дәріптейтін шығармаларды ықыласпен оқу — балалар психологиясына тән құбылыс: олар мұндай туындыларды тез түсінеді, тез қабылдайды.
Балалар патриоттық күш-қайрат беретін, жігерін жанитын шығармалардағы кейіпкерлерге үнемі еліктеп отырады. Мазмұны қызықты әрі оқырманын патриоттық идеяға баулитын туындылар жас ерекшелігіне қарамай, баршаға бірдей қызмет етеді.
Баланың қабылдауы туралы маңызды ой
Көбіміз кейде «баланың зейіні нашар, ақылы өткір емес» деп ойлаймыз. Алайда бұл жаңсақ пікір: баланың кемдігі — тәжірибесінде ғана, ал ақылы өткір, қиялы жүйрік.
«Үлкен кісілердің кез келгеніне ұғындыра алмайтын алгебраның қиын есептерін он екі жасар бала оқып-үйренеді ғой…»
— Н. Г. Чернышевский
Махамбет өлеңдерінің тәрбиелік қуаты
Махамбеттің «Ереуіл атқа ер салмай», «Тарланым», «Махамбеттің Баймағамбет сұлтанға айтқан сөзі», «Ерлердің ісі бітер ме?», «Қызғыш құс» сияқты өлеңдері балалардың ойын қозғайтын, патриоттық рух беретін, дұрыс пен бұрысты ажыратуға жетелейтін тәрбиелік күші басым шығармалар.
Жаттауға жеңіл
Өлеңдерде орамы күшті, әсерлі сөздер мен жанды теңеулер мол. Құрылымы ықшам, өлшемі шағын болғандықтан, балаларға жаттауға да қолайлы.
Тілі ықшам, әсері нық
Қысқа тармақтар мен анық ырғақ оқушыны бірден жетелейді: ой айқын, үндеу өткір, әсері ұзақ сақталады.
Дыбыс үйлесімі: аллитерация мен ассонанс
Махамбет өлеңдерінің балалар әдебиетіне жақын, ұғымға жеңіл тиетін тағы бір ерекшелігі — аллитерация мен ассонанстың жиі кездесуі. Қайталанып айтылған сөз қалай көңілге қонымды болса, сөз басындағы дыбыстардың қайталануы да балаға сондай әсер береді.
Мысал
Ереуіл атқа ер салмай
Егеулі найза қолға алмай
Еңку-еңку жер шалмай
Ерлердің ісі бітер ме?
Азаматтық үн және типтік образ
Жастайынан бірбеткей, өр мінезді, әділет пен еркіндікке ұмтылған Махамбет Жәңгір ханнан да тайсалмай, оның озбыр әрекеттерін халық алдында әшкерелейді. Ханның ниетін бірде қасқырға, бірде қарашұбар жыланға, кейде айыр құйрық шаянға теңеу арқылы ақын қара ниетті типтік образды айқын жасайды. Мұндай бейнелеу балаларды да таңырқатып, ойландыруға қабілетті.
Қоғамдық үміт пен келешекке сенім
«Жұртшылықты күреске үндеу, келешектегі игілікке сендіру — бәрі де халық көзқарасының одан үміт күтіп, жақсылыққа жетем деп көздеген кездерін аңғартады».
— Қ. Жұмалиев
Махамбет өлеңдерінің бүгінгі жастарға рух беріп, тарихи жағдайлармен таныстыратын тұсы да — осы. Ақын сөзі үлкенге де, кішіге де қызмет етеді; ал балалар үшін басты құндылығы — адам өмірі туралы дұрыс ұғым қалыптастыруында.
Тарихи шындыққа негізделген баяндау
Ақын өлеңдерінің балалар ұғымына жақын тағы бір пайдалы қыры — мұнда тарихи шындық, болған оқиға суреттеледі. Оқуға да, түсінуге де, жаттауға да икемді жазылған. Сонымен бірге Махамбет өз басынан өткен қуғын-сүргін мен азапты кейде жәндіктер әлеміндегі оқиғаға балай отырып, образды түрде дәл жеткізеді. Бұл тәсіл балалардың қызығушылығын оятып, ойына қозғау салады.
Үй тапсырмасы
Ақынның төмендегі өлеңдерін оқып, талдау жасаңыз:
- «Хан емессің, қасқырсың»
- «Баймағамбет сұлтанға айтқаны»
- «Жайық үшін жандастың»
Талдауда өлеңдердің бала санасына әсер ететін ерекшеліктеріне назар аударыңыз: үндеу ырғағы, дыбыс қайталауы, бейнелі теңеулер және тарихи шындықтың берілуі.