Торайғыров Сұлтанмахмұт
Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893–1920): ағартушылық рух пен реализм биігі
Сұлтанмахмұт Торайғыров — қазақ ақыны, ағартушы, қоғам қайраткері, ойшыл. Аз ғана ғұмыр кешсе де, қазақ поэзиясы мен прозасын жаңа сатыға көтерген, XX ғасыр басындағы қоғамдық ойдың көрнекті өкілі ретінде танылды.
Өмір жолы: ізденіс, оқу, күрес
Сұлтанмахмұт Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданында дүниеге келген. Үш жасында анасынан айырылып, алты жасына дейін әжесінің тәрбиесінде болады. Кейін әкесі екі ұлымен Баянауылға көшіп, Торайғыр кентіне жақын жерге қоныстанады.
Алғашқы білім және көзқарас қалыптасуы
Торайғыров ең әуелі әкесінен ескіше хат танып, 13 жасынан Мұқан, Әбдірахман, Тортай атты молдалардан дәріс алады. Шығыстық сюжеттерге сүйеніп жыр жазуға баулыған Мұқан молданың тәлімі ақын ретінде қалыптасуына ықпал етсе, 1908 жылы Әбдірахман молданың қаталдығы мен өлең шығарғаны үшін жазалауы дін мен молдалар жайлы сыни көзқарасының орнығуына себеп болады.
1911 жылы жаңаша оқыған Нұралы ұстазының көмегімен қазақ және татар тілдеріндегі әдеби кітаптармен, газет-журналдармен танысып, дүниетанымын кеңейтеді.
Троицк, оқу талпынысы және тағдыр сыны
1912 жылы Троицкідегі Ахун Рахманқұли медресесіне түседі, бірақ өкпе ауруының салдарынан бір жыл шамасында оқудан шығып қалады. Медреседегі оқуын тоқтатқан соң орысша білім іздейді, қала маңындағы елде жаз бойы бала оқытады.
Троицк, Семей, Томск сияқты ірі қалаларда оқуын жалғастыруды армандағанымен, қамқоршы мен қаражаттың жоқтығы, тұрмыс қиындығы мақсатын жүзеге асырмайды. Соған қарамастан, ол өз бетімен көп оқып, ғылымның сан саласынан хабардар болып, заманының оқымысты жастарының біріне айналды.
Шығармашылық өрлеу: лирикадан романға дейін
Торайғыров аз ғұмырында қазақ әдебиетіне жанрлық және идеялық жаңалық әкелді. Ол реалистік поэма мен романның қалыптасуына ықпал етіп, лириканың тынысын кеңейтті.
1912–1913: азаматтық үн күшейген кезең
1912–1913 жылдары «Оқып жүрген жастарға», «Тәліптерге (Шәкірттерге)», «Ендігі беталыс», «Оқудағы мақсат не?», «Мағынасыз мешіт», «Досыма хат», «Шығамын тірі болсам адам болып», «Түсімде», «Жазғы қайғы», «Қымыз», «Кешегі түс пен бүгінгі іс» сияқты өлеңдерін, сондай-ақ «Зарландым» атты көлемді очеркін жазады. Осы тұста «Қамар сұлу» романын жазуға кіріседі.
«Айқап» және публицистика
1913 жылдың күзінде Троицкіге оралып, «Айқап» журналына жауапты хатшы болып орналасады. Осы басылымда «Өлең һәм айтушылар», «Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан», «Қазақ ішінде оқу, оқыту жолы қалай?» тәрізді мақалалары мен ой-толғамдары жарық көреді.
1914–1917: дағдарыс, еңбек, тіл үйрену және жаңа белес
1914 жылы Баянауылға оралып, ел ішінде мәдени-ағарту ісін ұйымдастыруға талпынады, алайда жоспары жүзеге аспайды. Орысша оқу іздеп Семейге барса да, діттеген оқуына түсе алмай, рухани дағдарысқа ұшырайды. Осы әсермен «Ләпет бұлты шатырлап», «Алтыаяқ» сияқты өлеңдер туады.
1915 жылы «Кім жазықты?» атты өлеңмен жазылған романын ұсынады. 1916 жылдың күзіне дейін Шығыс Қазақстанда бала оқытып (әуелі Қатонқарағайда, кейін Зайсанда) жүріп орыс тілін меңгереді. 1916–1917 жылдардың қысында Томскіде орысша оқып, әлем әдебиетінің классикалық үлгілерімен және саяси еңбектермен танысады.
Қоғамдық қызмет және соңғы жылдар
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейін Семейде жаңадан құрылған Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің жұмыстарына қатысып, «Алаш ұранын» жариялайды. Дегенмен, дерті асқынып, оқу мен қызметін тоқтатуға мәжбүр болады да, 1918 жылдың сәуірінде еліне біржола оралады.
Елге келген соң Колчак үстемдігінен кейін қайта жанданған совдеп жұмысына араласып, ауыл шаруаларының дау-дамайын әділ шешуге қатынасады. Осы кезеңде саяси-философиялық әдебиетті (Г.В. Плеханов, Н.Г. Чернышевский және т.б.) көп оқып, «Шал мен қызға», «А, дүние», «Жас жүрек», «Сарыарқаның жаңбыры», «Адасқан өмір», «Кедей», «Айтыс» секілді шығармаларын жазады.
Әдеби мұра: тақырып, жанр, идея
Ерте кезеңнен ағартушылыққа бетбұрыс
1907–1911 жылдардағы шәкірттік кезеңдегі өлеңдерінде көркемдік кемшіліктер кездескенімен, жас ақынның қоғамдық құбылыстардың мәнін түсінуге ұмтылысы айқын көрінеді. Ол әділетсіздік, әйел тағдырының ауырлығы, діни оқудың схоластикалық сипаты сияқты мәселелерді көтерді.
1912 жылдан бастап Абай мен Ыбырай қалыптастырған ағартушылық арнасына ойысып, жастарды оқу-білімге шақырады. Оның лирикасында тағдырға мойынсұнбай, алға ұмтылған өжет мінез, ескіні сынаған сыншыл рух күшейеді.
«Қамар сұлу»: әйел теңсіздігі және дәуір шындығы
«Қамар сұлу» романында әйел теңсіздігі мәселесі арқылы қоғамның әлеуметтік қайшылықтарын ашады, ескілікке қарсы үн көтереді. Шығарма XX ғасыр басындағы қазақ қоғамының ауыр шындығын көркем түрде талдайды.
«Кім жазықты?»: ауыл шындығына сын
«Кім жазықты?» романында ауыл өмірін жан-жақты суреттеп, шаруашылықтың мешеулігін, талапсыздықты, іске қырсыздықты, жалқаулықты және алауыздықты сынайды. Бұл шығармада әлеуметтік диагноз бен азаматтық жауапкершілік қатар өріледі.
Поэмаларындағы жаңа ізденіс
Торайғыров поэма жанрын жаңа арнада дамытты. Сюжетсіз поэмаларында өмірдің сан алуан мәселесін кең қамтып, ой түйіндерін бүкпесіз, өткір әрі ашық жеткізуге ұмтылды.
-
«Таныстыру»
Алашорда қозғалысы өкілдерін елге танытуды мақсат етеді. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатовтарды сипаттап, олардың еңбегін тәуелсіздік мұраттарымен байланыстыра саралайды. Сонымен бірге Абай мен Шәкәрімді де айрықша атап өтеді.
-
«Адасқан өмір»
Ақын шығармашылығының зор табысы саналады. Лирикалық кейіпкер түрлі кәсіпке ден қойса да, ешбірінен қанағат пен теңдік таппай, әділетті қоғамды аңсайды. Шығармада болашақ жаңа қоғамның бейнесі жасалып, адам өмірді өз тілегіне бағындыра алатыны туралы оптимистік ой түйіледі. Поэмада күрделі философиялық толғаныс басым.
-
«Кедей»
Бас кейіпкер өз ортасынан әділдік таппай, қоғам мен адам арасындағы қайшылықты бітіспес күрес деңгейіне көтереді. Поэманың өзегі — теңдікті іздеу және әділетсіздіктің себептерін ашу.
-
«Айтыс»
Толық аяқталмаған шығарма. Мұнда қала ақыны мен дала ақыны айтысып, екі ортаның қайшылықтары мен пайдалы қырлары қатар суреттеледі.
Рухани ұстаным: «шындықтың ауылын іздеу»
Торайғыров мұрасы — XX ғасыр басындағы қазақ қоғамы шындығын, жаңашыл ой-пікірдің дамуын танытатын биік белес. Оның реализмі жалтақсыз айтылған шындыққа, әлеуметтік тіршіліктің нақты суреттеріне негізделді, бағыты сыншыл болды. Табиғат пен махаббат тақырыбындағы жырларында да адам сезімін қоғамдық көзқараспен, әлеумет өмірімен байланыста қарайды.
Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып күн болам.
Қараңғылықтың кегіне,
Күн болмағанда кім болам.
Ақынның бұл жолдары бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ: Торайғыров қазақ руханиятындағы ең жарық сәулелердің бірі болып, мәңгілікке қалды.