МАСКҮНЕМДІК

Алматы қаласындағы №1 айықтырғыш бастығының орынбасары К. Есімовтің айтуынша, бұл мекемеге жиі түсіп шығатындар да бар: «Келеді, түнеп шығады, ертесіне қайтады. Бұл жерді жатсынбайды».

Оның сөзінен ұққанымыз — жұрт бұрын қалай ішсе, қазір де солай ішеді: статистикада айқын төмендеу де, өсім де байқалмайды. Дегенмен соңғы уақытта айықтырғышқа жеткізілетіндер арасында қазақтар көбейгені айтылды. Мұны ол Алматыда және жалпы елде қазақтардың үлесі артқанымен байланыстырды.

Бұрын айықтырғышқа бірнеше мәрте түсіп шыққан бір азаматтың айтуынша, тәртіп сақшылары көшеде жатып ішетін қаңғыбастардан гөрі, киімі дұрысырақ, «көзге тәуір» көрінетін адамдарды ұстауға көбірек бейім. Оның пайымынша, мұның бір себебі — қаңғыбас адамның қалтасында ақша болмайды, ал ұсталған адамнан «оңай олжа» табу ықтималдығы жоғары.

Ол тағы бір жағдайды мысалға келтіреді: танысын үй ауласына екі-үш адым қалғанда қуып жетіп ұстапты, қалтасындағы 10 мың теңгені алып қойғанын айтады. Мұндайды дәлелдеу қиын екенін, «басыңды бәлеге байлағың келмейді» деген қорқыныш барын жеткізеді. Арызданғандардың «өзіңді жынды қылып шығарып салады» дейтін сөздерін де естігенін қосады.

Әлгі азамат айықтырғыштағы жағдайға қатысты да пікір айтады. Айтуынша, мастарды ұрып-соғу орын алса, қызметкерлер «көгерген із қалдырмаудың» жолдарын іздейді: табаннан немесе алақаннан соғуы мүмкін деген болжам айтады. Бірақ «тыныш жатқандарға тиіспейді, негізінен айғайлап, балағаттап, бұзақылық жасағандарды ғана тәртіпке шақырады» дейді.

Сондай-ақ ол бұрынғымен салыстырғанда жатын орындардың таза екенін, көрпе-жастық жеткілікті екенін атап өтеді. Бұған қоса, айықтырғышқа әдейі түсетін «көгілдірлер» туралы да күдігін білдіреді, мастарға «тегін қызмет» ұсынатын адамдардың келетінін айтады.

Айықтырғыш қызметкерлері мас адамның қаншалықты ішкенін анықтайтын «Алкотест» аппараты бар екенін айтады. Егер ішімдік мөлшері қауіпті деңгейден асып, улану қаупі байқалса, «Жедел жәрдем» шақырылып, адам ауруханаға жіберіледі.

Ол айықтырғышқа түскен адамның ақшасын немесе бағалы затын алып қоюға болмайтынын да атап өтті. Мысал ретінде бір азаматтың қалтасынан 8 000 АҚШ доллары табылып, ертеңіне түгел қайтарылғанын айтады.

Алматы қаласында екі айықтырғыш бар. Әрқайсысына тәулігіне орта есеппен 15–20 адам жеткізіледі. Көпшілік мереке күндері лық толады деп ойлайды, бірақ К. Есімовтің айтуынша, жағдай әрдайым олай емес.

Айықтырғыш — «қызықтың» да ортасы. К. Есімов кейде өзін «әнші» санайтындар келіп, беріліп тыңдауды талап ететінін айтады. Бір күні Мұқағали өлеңдерін жатқа білетін азамат түсіп, өлеңдетіп тұрғанын да еске алады.

Кейбірі тіпті «осында қонып шығуға рұқсат беріңіздер» деп жалынатын көрінеді. Бірақ көңілді көріністің көлеңкесі де бар: маскүнемдік жылдан-жылға «жасарып» бара жатқандай. Бірлі-жарым оқушылардың жеткізілгені айтылады, алайда олар айықтырғышта ұстамай, бірден жасөспірімдер ісі жөніндегі инспекцияға жіберіледі. Айықтырғышқа түскендердің ең жасы он тоғызға дейін төмендеген.

№1 айықтырғышта бұған дейін ауыр оқиғалар да болған: бір мас адам асылып қалуға әрекеттенсе, тағы бірі күре тамырын кескен. Екеуін де қызметкерлер дер кезінде байқап, ажалдан аман алып қалған. Бұл әрекеттер кейде айықтырғыштағы тәртіп сақшыларына «ерегесудің» бір түрі ретінде сипатталады.

Мұндай мінезі «қиын» адамдарды арнайы орындыққа байлап қоятын жағдайлар болатыны да айтылады.

Бұрын айықтырғыш тәртібі бойынша жеткізілгендер дәрігерлік қызмет үшін 450 теңге төлеуге тиіс болған. Қазір учаскелік инспектор хаттама толтырғаннан кейін 1 айлық есептік көрсеткіш көлемінде айыппұл ғана төлейді.

Бұл әңгімелердің тоғысатын жері бір: маскүнемдік — жеке адамның таңдауы мен қоғамның қауіпсіздігі түйісетін күрделі мәселе. Айықтырғыш тәжірибесі бір жағынан тәртіп пен медициналық қауіпсіздікке қызмет етсе, екінші жағынан жүйеге сенім мәселесін ашады.

Ең бастысы — алдын алу. Алдын алу шарасы тек мекеменің жұмысы емес: мойындау, көмекке жүгіну, жақындардың қолдауы және заң мен қызметтің ашықтығы қатар күшейгенде ғана нәтиже болады.