Қазақ хандарының саясаты
Құжат туралы қысқаша мәлімет
Ұйым
Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті.
Құжат
«Қазақстан тарихы» пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен (ПОӘК). №2 басылым (13.09.2014).
Бағыт
Филология, Қазақ тілі мен әдебиеті, шет тілі: екі шет тілі мамандықтарына арналған.
Құрастырушы
Тарих ғылымдарының кандидаты, профессор Каримов М.К. (04.09.2014).
Қаралған және бекітілген
- Кафедра отырысы: Хаттама №1 (04.09.2014), кафедра меңгерушісі Н.А. Мухаметжанова.
- Факультет ОӘБ: Хаттама №1 (09.09.2014), төраға С.Х. Тойкин.
- ОӘК: Хаттама №1 (11.09.2014), төрайым Г. Искакова.
Мазмұны
Оқу-әдістемелік кешен құрылымы төрт негізгі бөлімнен тұрады:
1) Глоссарий
Негізгі ұғымдар мен терминдер.
2) Қысқаша дәрістер
Тақырыптар бойынша ықшам конспект.
3) Практикалық сабақтар
Семинарлық талқылауларға арналған жоспарлар.
4) Өздік жұмыстар
Студенттің өзіндік оқу тапсырмалары.
Глоссарий: негізгі ұғымдар
Төмендегі терминдер курс тақырыптарын түсінуге бағыт береді. Анықтамалар редакциялық тұрғыда ықшамдалып, тілдік қателер түзетілді.
Ежелгі дәуір кезеңдері
- Палеолит
- Ерте тас дәуірі.
- Мезолит
- Орта тас дәуірі.
- Неолит
- Жаңа тас дәуірі.
- Энеолит
- Мыс-тас дәуірі.
- Қола
- Мыс пен қалайының (кейде басқа қоспалармен) қорытпасы.
Дін, құқық, басқару
- Авеста
- Зороастризмнің қасиетті кітабы. Дәстүрде авторы Заратуштра деп көрсетіледі.
- Адат
- Әдет-ғұрып құқығы; ислам тараған аймақтардың дәстүрлік нормаларын қамтиды.
- Анимизм
- Жан мен рухтың бар екеніне сенім.
- Ислам
- VII ғасырдың басында Арабияда пайда болған әлемдік дін. Ілімі Құранда баяндалады.
- Иерархия
- Элементтері жоғарыдан төменге қарай реттелген құрылым.
- Икта
- Моңғол кезеңінде кең тараған шартты жер/салықтық құқық беру түрі (пожалование).
- Зекет
- Шариғатқа негізделген, малдан алынатын салық (билеуші әулет пайдасына).
Қоғам, шаруашылық, ұғымдар
- Меншік
- Белгілі бір субъектіге тиесілі, иелік ету құқығы бар мүлік.
- Өндіріс
- Еңбек заты, еңбек құралдары және адам күшінің бірлігі; үдерістегі қатынастар — өндірістік қатынастар.
- Ру
- Шығу тегін бір желіден таратады деп есептейтін, ортақ атауы бар қандас туыстар тобы.
- Төлеңгіт
- Хан-сұлтандар тұсындағы жасақ; көбіне тұтқындардан, азат етілген құлдардан немесе қауымынан жырақ кеткен адамдардан жиналған.
- Эпос
- Ортақ ұлттық құндылықтарға біріктірілген поэма, батырлық жырлар жиынтығы.
Мемлекет, отарлау, тәуелсіздік
- Мемлекет
- Жеке меншік пен әлеуметтік жіктелу үдерісінде қалыптасатын саяси ұйым; әскер, сот, полиция сияқты институттарға сүйенеді.
- Отар
- Ірі державалардың әлсіз елдерді бағындырып, кіріптар етуі және қанауы.
- Республика
- Басқару формасы: жоғарғы билік органдары белгілі мерзімге сайланатын жүйе.
- Тарих
- Өткенді зерттеу және оқиғалар туралы әңгімелеу; қоғам дамуының кезеңдерін ғылыми түрде зерделеу саласы.
- Тәуелсіздік
- Ішкі және сыртқы істерді өз бетінше шешу, саяси дербестік және өз билігінің толықтығы.
- Хан
- Көне түркі дәстүріндегі билеуші; сыртқы саясат, соғыс және бітім мәселелерінде жоғарғы өкілет иесі.
ХХ ғасыр ұғымдары және шаруашылық терминдері
- Ашаршылық
- Тамақ тапшылығы салдарынан туған қасірет. 1932–1933 жж. Қазақстанда жаппай ашаршылық болып, миллиондаған адам қырылып, көпшілік босқынға айналды.
- Ауыл
- Шаруа қонысы, елді мекен.
- Ұжымдастыру
- Ұсақ шаруашылықтарды ірі ұжымдық шаруашылықтарға біріктіру саясаты.
- Отырықшы
- Үнемі бір жерде тұрақтап өмір сүретін халық/тұрмыс салты.
- Конфискация
- Мемлекет қаулысы бойынша мүлікті мемлекет пайдасына алу.
- Пайда
- Шаруашылық қызмет нәтижесінде алынатын оң қаржылық нәтиже.
- Зиян
- Ұйымдастыру кемшіліктерінен және тиімсіз басқарудан туатын шығын.
- Отан
- Адамның туған жері, елі, мемлекеті. Азаматтық қалыптасу мен өмірлік жауапкершілік Отанына байланысты.
Қысқаша дәрістер конспектісі
Бұл бөлім курс құрылымын жүйелейді: әр тақырыптың мақсаты, негізгі сұрақтары және қысқа мазмұны ұсынылады.
1-тақырып. Кіріспе: Қазақстан тарихының кезеңдері
Мақсаты: «Қазақстан тарихы» курсының мазмұнымен таныстыру және ҚР дамуының негізгі тарихи кезеңдерін көрсету.
Негізгі сұрақтар
- Қазақстан тарихы пәні: мақсаты мен міндеттері.
- Қазақстан аумағындағы тас дәуірі.
- Қола дәуіріндегі Қазақстан.
Негізгі идея
Әрбір азамат өз елінің өткенін білуге, тарихи тәжірибені түсінуге және құндылықтарды келесі ұрпаққа жеткізуге міндетті. Қазақстан тарихы — әлемдік тарихтың ажырамас бөлігі.
Тас дәуірі: алғашқы өзгерістер
Ежелгі тас дәуірі — адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Осы уақытта адам еңбек әрекетіне бейімделіп, тас құралдарын жасай бастады. Қазақстанда ежелгі адамдардың қазынды сүйек қалдықтары көп табыла бермесе де, олардың мекендеген өңірлерінің бірі ретінде Қаратау жотасы айқындалады: Арыс өзені маңындағы зерттеулер шақпақ тастан жасалған еңбек құралдарын анықтады.
Қола дәуірі: технология және қоғам
Б.з.б. II мыңжылдықтың ортасында Қазақстан тайпалары қола өндіруді меңгерді. Қола — мыс пен қалайының (кейде сүрме, күшала, қорғасын) қорытпасы; мыстан қаттырақ және балқу температурасы төмен болғандықтан еңбек құралдары мен қару жасауда кең қолданылды. Шаруашылықта мал өсіру күшейіп, б.з.б. II мыңжылдықтың соңы — I мыңжылдықтың басында көшпелі мал шаруашылығына көшу үдерісі жеделдеді.
Андронов мәдениеті: ортақ кеңістік, ортақ мұра
Қола дәуірінде Сібір, Қазақстан және Орта Азия далаларында тегі мен тарихи тағдыры ортақ тайпалар өмір сүрді. Олардың қалдырған ескерткіштері Ачинск маңындағы Андронов селосының атымен «Андронов мәдениеті» деп аталады. Қазақстан — осы мәдениеттің негізгі орталықтарының бірі. Алғашқы ескерткіштерін 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашқан. Мәдениет б.з.б. XVIII–XVI ғғ. (алғашқы кезең) және б.з.б. XV–X ғғ. (орта кезең) аралығын қамтиды. Керамика жасау кең дамып, ыдыстар тұрмыстық мақсатта қолданылып, өрнекпен әшекейленген.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- Ерте палеолит дәуірінің уақытын көрсетіңіз.
- Обыласай тұрағы қай аумақта орналасқан?
- Жаңа тас дәуіріндегі тас өңдеу әдістерін атаңыз.
- «Энеолит» терминінің мағынасы қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық. 1-том. Алматы, 1996.
- Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). Алматы, 1994.
- Медоев А.Г. «Геохронология палеолита Казахстана». Алматы, 1982.
2-тақырып. Сақ кезеңі және алғашқы мемлекеттер
Мақсаты: Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттердің қалыптасуын көрсету және қоғамдағы өзгерістерді түсіндіру.
Дәріс сұрақтары
- Алғашқы тайпалық одақтардың құрылуы.
- Сақтар: саяси тарихы және қоғамдық құрылысы.
- Үйсіндер мен қаңлылардың саяси тарихы.
- Ғұндар.
Қоғамдық өзгерістер логикасы
Б.з.д. I мыңжылдық басында шаруашылықтың дамуы әлеуметтік құрылымға әсер етті:
Сақтар
Сақ тайпалары б.з.д. VII–IV ғасырларда өмір сүрді. Олар туралы деректер антикалық авторларда, парсы патшаларының жазбаларында және «Авестада» кездеседі. Үш тайпалық топ жиі аталады: тиграхауда, парадарайя, хаомаварга сақтары. Саяси құрылысы әскери демократияға негізделіп, қоғамда жауынгерлер, абыздар және қауым адамдары деп бөліну байқалады.
Үйсіндер, қаңлылар және ғұндар
Үйсіндердің негізгі аумағы Іле, Шу, Талас өзендері бойында орналасты; билеушісі гуньмо аталды, астанасы — Чигучен (Ыстықкөл маңы). Қаңлылар б.з.д. III ғасырдан бастап Талас–Сырдария бойында, Қаратау маңында және Орталық Қазақстанда қоныстанды; астанасы — Битянь. Б.з.д. I мыңжылдықтың екінші жартысында ғұндардың рөлі күшейіп, олардың Қазақстанға қоныс аударуы б.з.д. I ғ. және б.з. I ғ. аралығында екі толқынмен жүрді; билеуші титулы — шаньюй, қоғамы 24 руға бөлінген.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- Қазақстан аумағындағы алғашқы тайпалық одақтарды атаңыз.
- Сақ, үйсін, ғұн тайпалары қай антропологиялық типке жатады?
- Геродот сақтарды қалай атаған?
- Үйсіндер мен қаңлылар туралы қандай жазба деректер бар?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық. 1-том. Алматы, 1996.
- Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). Алматы, 1994.
- Акишев К.А., Кутаев Г.А. «Древняя культура саков и усуней долины реки Или». Алматы, 1963.
- Бернштам А.Н. «Очерки истории гуннов». Ленинград, 1951.
- Гумилев Л.Н. «Хунну». Мәскеу, 1960.
3-тақырып. Ерте және кейінгі ортағасырлар мемлекеттері (VI–XII ғғ.)
Мақсаты: Қазақстан аумағындағы түрік дәуіріне жататын мемлекеттік құрылымдарды таныстыру.
Негізгі белестер
- «Түрік» атауы қытай деректерінде алғаш рет 542 жылы аталады.
- 552 жылы Түрік қағанаты қалыптасады (Бұмын қаған).
- 603 жылы Шығыс және Батыс қағанаттарына бөлінеді.
- Батыс Түрік қағанаты «Он оқ елі» ретінде белгілі; астанасы — Суяб.
Билік жүйесі және шаруашылық
Қаған — жоғарғы билеуші әрі әскери қолбасшы. Одан кейінгі лауазымдар: ябғу, шад, елтебер. Сот істерін тархандар мен бұйрықтар жүргізді. Тайпалар мал және егін шаруашылығымен айналысып, Жетісу өңірінде қалалық мәдениет дамыды.
Түргештер, қарлұқтар және Атлах шайқасы
704 жылы түргештер мемлекеті құрылды (алғашқы билеуші — Үш Елік). Түргештер қара және сары болып бөлініп, билік үшін тартыстар қағандықты әлсіретті. Түргеш тарихының маңызды қыры — арабтарға қарсы күрес; Сұлық қағанды араб деректері «Сүзеген» деп атаған. 751 жылы Талас өзені бойында Атлах шайқасы өтті: араб пен қытай әскерлері қақтығысып, арабтар жеңіске жеткенімен, өңірде толық орнығып қала алмады. 756 жылдан ішкі қақтығыстар қайта күшейді. 756–940 жылдары Қарлұқ мемлекеті өмір сүрді; билеуші титулы — жабғу.
Оғыздар, қимақтар, қарахандар
IX–XI ғасырларда Сырдарияның орта және төменгі ағысында, Арал маңында оғыз бірлестігі өмір сүріп, X ғасырда гүлденді; астанасы — Жаңакент. XI ғасырда қыпшақтардың қысымынан оғыз мемлекеті құлады. Қимақ мемлекеті IX–XI ғасырларда қалыптасып, X ғасырда Шығыс, Орталық және Батыс Қазақстан аумағында ықпалды күшке айналды; құрамында қыпшақтар болды. Қарахан мемлекеті (942–1210) Сатұқ Боғрахан негізін қалаған билік ретінде Жетісу, Сырдария, Шу–Талас өңірлерін және Шығыс Түркістанды қамтып, астанасын Баласағұнда орналастырды. Кейін мемлекет шығыс және батыс бөліктерге бөлінді.
Өзін-өзі тексеру сұрақтары
- Батыс Түрік қағанатындағы басты лауазымдарды атаңыз.
- Қимақ мемлекеті қай аумақтарды қамтыды?
- Жетісуда қидандар құрған мемлекеттің атауы қандай?
- Қарахан әулетінің қалыптасуы мен негізгі әрекеттерін сипаттаңыз.
Ұсынылатын әдебиеттер
- Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Төрт томдық. 1-том. Алматы, 1996.
- Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерк). Алматы, 1994.
- Қоңыратбаев Ә., Қоңыратбаев Т. «Көне мәдениет жазбалары». Алматы, 1991.
- Аманжолов А. «Түркі филологиясы және жазу тарихы». Алматы, 1996.
- Кумеков Б.Е. «Государство кимаков IX–XI вв.». Алматы, 1972.
- Кляшторный С.Г. «Древние рунические памятники как источник по истории Средней Азии». Мәскеу, 1964.
4-тақырып. Моңғол шапқыншылығы дәуірі және Алтын Орда (XIII–XV ғғ.)
Мақсаты: моңғол жаулап алуының Қазақстанға ықпалын көрсету, Қазақстан аумағының моңғол ұлыстары құрамындағы орнын анықтау және XIV–XV ғасырлардағы саяси құрылымдар туралы түсінік қалыптастыру.
Жаулап алу хронологиясы
- 1206 жылы Моңғол мемлекеті құрылып, Темүжин Шыңғыс хан атанды.
- 1207–1211 жж. Оңтүстік Сібір және Шығыс Түркістан бағындырылды.
- 1215 ж. Пекин, 1217 ж. Солтүстік Қытай толықтай жаулап алынды.
- Батысқа жорық Жетісуды бағындырудан басталды.
- 1219–1224 жж. Қазақстан мен Орта Азия толықтай жауланып, империя құрамына енді.
Ұлыстар жүйесі және Қазақстан аумағы
Шыңғыс хан империя жерін төрт ұлысқа бөлді. Қазақстан аумағы негізінен үш ұлыстың құрамына кірді:
- Жошы ұлысы: Ертістен төменгі Еділге дейінгі Дешті Қыпшақ жерлері.
- Шағатай ұлысы: Шығыс Түркістан, Жетісу, Мауереннахр.
- Үгедей ұлысы: Батыс Моңғолия, жоғарғы Ертіс, Тарбағатай.
Алтын Орданың қалыптасуы
Шыңғыс хан мен Жошы қайтыс болғаннан кейін (1227) ұлыстардың дербестікке ұмтылысы күшейді. Жошы мұрагері Батудың (Бату хан) 1236–1242 жылдардағы Еуропа жорығынан кейін Жошы ұлысының негізінде жаңа саяси құрылым орнықты. Алтын Орданың астанасы — Сарай-Бату. Жошы ұлысы оң және сол қанат болып бөлініп, оң қанатты Бату мен мұрагерлері, сол қанатты Орда Ежен басқарды.
Берілген мәтін үзіндісі осы тұста үзіледі: «Ақ Орда…» туралы бөлім ары қарай жалғасады.