Ерлер мен пірлер: «Төрт батырға» тағы бір үңілгенде
Күні кешеге дейін кез келген қазақ ата-ана баласының батыр болғанын қалап, тілеп келді. Тіпті Кеңес заманында да «балам өскенде бай болсын» дейтіндер некен-саяқ болған шығар. Әрине, ешкім ұл-қызының мұқтаждықпен күн кешкенін қаламайды. Бірақ құндылықтар таразысында материалдық игіліктердің «құрметті орынға» тек соңғы кезде ғана көтеріле бастағаны анық.
«Байлық — бақыт кепілі» деген ұстаным ұлттық санаға енді-енді сіңе бергенде, жаһандық дағдарыс келіп, байлыққа қатысты талай стереотипті шайқап өтті. Ағыл-тегіл ақша қаржылық қауіпсіздікті, яғни қара басыңның амандығын толық қамтамасыз ете алмайтыны әшкере болды. Бұл ең әуелі, әсіресе, алпауыт Америкада білініп, «естиярдың» өзін есеңгіреткеннен кейін, оған «етегінен ұстап» үйренген көп ел амалсыз өз бетінше жол іздеуге кірісті.
Бізде жол — біреу. Сол жолға түскеніміздің күмәнсіз белгісінің бірі: «Балам батыр болсын» деп тілеу.
Бұл батырлық пен байлықты бір-біріне қарсы қою емес. Мәселе — күн туа қалғанда, қайсысы қайсысының садағасы болатынында.
Батырлықтың «рецепті»: жырдан іздеу
Тәтті тамақ жегіміз келсе «аспаздық кітапқа» үңілетініміз сияқты, батыр боламыз десек, «Батырлар жырына» жүгінейік. Бірақ «ал кеттік» деп кіріскенмен, қаптаған қалың батырдың қайсысынан үлгі аларымызды білмей, сілейіп тұрып қалуымыз мүмкін.
Дегенмен, қиындықта қияннан жол табатын қазақтың баласы емеспіз бе: хикаядағы хас батырлардың бәріне ортақ қасиеттерді анықтап, соны бойымызға сіңіре алсақ, батыр болмағанда неміз қалады?
Бүкіл жырды қатар қамтуға шамам жетпейтінін біліп, бұл талдауды негізінен Алпамыс пен Қобыландының ортақ тұстарын іздеу арқылы жүргізейін. Бір қарағанда қиындық жоқ сияқты: екеуі де батыр, жау да баяғы — қалмақ, аттары — арғымақ, әйелдері де айбарлы. Бірақ мұнда бір ірі нәрсе жетіспей тұрғанын өзіңіз де сезесіз.
Неге дәл Алпамыс пен Қобыланды?
Екі эпоста да қазақ пен қалмақтың талай батырлары жүр. Бірақ жыр «қолындағы қылышы отыз батпан алмас, қаһарланып сілтесе тау болса да қалмас» Таймас батырдың немесе «Айдынды Орақ, айлы Орақ, айбалтасы қанды Орақтың» атымен аталмайды. Неге?
Шешуші айырма: рухтың салмағы және пірдің қолдауы
Себебі Алпамыс пен Қобыландының аруағы басым, рухы биік. Оларды өзгелерде жоқ (мұны кемсіту емес) «Ғайып ерен, қырық шілтен қанатын жайып қолдаған».
Демек, негізгі сұрақ: пірлердің қолдауына қалай ие боламыз?
Батырлықтың іргетасы: ниет пен дұға
Жырды мұқият оқығанда, бұл деңгейге жетудің шарттары көп әрі күрделі екенін байқайсың. Іргетасы болашақ батырдың ата-анасымен қаланады. Байбөрі мен Тоқтарбай Аналықтарымен қосақтасып, әулие аралап, «бір ұл бер» деп сұрайды; Жаратушыға жалбарынады; машайықтың да көңілін қимайды.
Мұндағы мән — жай сұрау емес, қалай сұрауда. Сабыр қылып, жетім-жесірге садақа таратып, өлі-тіріні разылауға тырысып, міндетсінбей, сынықтық таныту. Осындай ниетке Алла неге бермесін?
Пірдің қолдауы тұрақты емес: ниет бұзылса — салмақ кетеді
Батырлар жырын оқығанда ұққан тағы бір нәрсе: пірдің қолдауы ешкімнің маңдайына мәңгі жазылмайды. Бұрынғы еңбек-ерлік те «құтқарушы құжат» болып қала бермейді. Мұның бір көрінісі «Қобыланды батырда» айқын.
Жырдағы көрініс
Қарлыға сұлу Қобыланды мен Қараманды абақтыдан сүйреп шығармақ болады. Қайратты қыздың өзі де, Қараман да батырды орнынан қозғай алмайды. Сонда Қараман:
«Пірі тайған мезгілде көтеріп келдің сен… Қазіргі жатқан кезінде көтере алмас ел».
Ендеше, пір неге тайды, қалай қайтты? Жырдан хабары барлар біледі: Қараманның қолқасымен Қобыланды Көбіктіге ел үшін, дін үшін емес, Алланы ауызға алмай, пірге сыйынбай, олжа үшін аттанады. Қара басқан жері — осы.
Негізгі түйін
Ниет бұзылып, пірдің қолдауынан айырылсаң — бітті: қурайдай «салмағың» қалмайды.
Бұл жердегі салмақ — мысқал-қадақпен өлшенетін күш емес, рухани таразыға түсетін абырой мен бедел.
Батырға қойылатын талап: күш қана емес, көркем мінез
«Үлкен түйенің жүгі ауыр» дегендей, батырларға қойылатын талап та орасан. Қайрат пен қайсарлық сияқты ер жігітке тән қасиеттерден бөлек, көркем мінез де сұралады. Және хас батырдың бір белгісі — қателессе, «мен батырмын» деп шалқаймай, қатесін мойындап, жуып-шаюға ұмтылуы.
Қобыландының өзіне-өзі үкімі
«Ақылы жоқ мен ақымақ… Осы барған сапардан есен барып, сау қайтсам, әйел де болсаң, Құртқа-жан, хан қылармын халыққа!»
Хақ жолындағы қаһармандық пен қыздай сыпайы мінезділікті бір бойына сыйғызған батырдың қатарына Қамбар да кіреді: ешкімге азар бермеген, «қыздан зият қылығы» бар тұлға болып суреттеледі.
«Әуелі Алла, екінші пір»: дәстүрлі тірек
Әңгіме Алпамыс пен Қобыланды төңірегінде өрбігенімен, өзге қаһармандарды қасиеттен жұрдай деуге болмайды. Қай хикаяны ашсаңыз да, әуелі Алланы, сосын пірін аузына алмайтын батырды (егер ол шын мәнінде батыр болса) табу қиын.
«Қамбар батырдағы» бастау
«Жақсылар, дастан айтайын, әуелі Алла сиынып, екінші кәміл піріме…»
Мұнда пірге құрмет — қауіп-қатерге ұрындыратын қимыл емес, керісінше, досын құрметтегендей қадірлеу ретінде беріледі.
«Ер Тарғыннан» мысал: қорған болатын тоба
Домбауылдың жебесі сауытты жырта жаздап жеткенде, Тарғынға тиген қаза тоқтайды. Жыр себебін «сиынып жүрген Тарғынның Бітуәжә бабасы» арқылы түсіндіреді.
Яғни, пір-әулиеге құрмет — жыр логикасында қорған, қалқан сипатында.
Пір дегеніміз — ниетке байланған көзге көрінбейтін қалқан
Қамбар Назым қыздың ажары мен айласына алданбайды: қиын сәтте қызық қуу тура жолдан тайдырады деп біледі. Ол өзіне:
«Осыған көңілім бөлініп, ұмытып кетсем жұртымды — Құдайдың ұрғаны», — дейді.
Соңғы түйін
Пір — ниеті дұрыс, ақылы сау, амалы бар адамға бітетін көзге көрінбейтін қалқан. Ол қалқанның қалыңдығы халықтың дұғасына тікелей тәуелді.
Сондықтан Қамбар батыр қалмаққа қарсы жорыққа қара күшіне ғана сүйенбей, елінің дұғасын көңіліне медет етіп аттанады.
Хош айтысып Қамбарға тоқсан үйлі тобыр мен алпыс үйлі Арғын амандасып жылайды: «Арыстан аман келгей» деп тілек қылады…