Қазақша рефераттар

Мемлекеттің құрылыс функциясы

Мемлекеттік бюджеттің экономикалық маңызы

Мемлекеттік бюджеттің экономикалық маңызы жалпы қаржыға тән қасиеттер арқылы айқындалады. Яғни ол қаржы жүйесінің өзге буындары секілді бөлу және бақылау функцияларын орындайды. Сонымен бірге бюджет «қаржы» категориясымен салыстырғанда ерекшеленетін дербес категория болып саналады және оған төмендегі негізгі міндеттер тән:

Негізгі функциялар

  • Ұлттық табысты қайта бөлу
  • Әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету
  • Экономиканы реттеу және ынталандыру
  • Орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру мен пайдалануды бақылау

Неліктен бұл маңызды?

Мемлекеттік бюджет ұлттық табыс пен жалпы ішкі өнімнің құндық бөлінісі мен қайта бөлінісінің құралы ретінде өзінің экономикалық мәнін тікелей көрсетеді. Ол мемлекет көлемінде ресурстарды орталықтандыруға және оларды жалпымемлекеттік қажеттіліктерді өтеуге бағыттауға мүмкіндік береді.

Бөлу
Қаражатты жинақтау және басым мақсаттарға бағыттау
Бақылау
Түсімдердің толықтығы мен шығындардың тиімділігін бағалау

Бөлу мен бақылау функциялары бір-бірінен ажырамайды: олар көбіне қатар іске асады, өйткені бюджеттік қатынастардың барлық қырын бір уақытта бейнелейді.

Бөлу функциясы: қайта бөлу логикасы

Бөлу функциясының мазмұны қоғамдық қызмет салалары, аумақтар және экономика салалары арасында қаржы ресурстарын қайта бөлу процесімен анықталады. Бюджеттен өзге ешбір құндық бөлу категориясы ақша қаражатын мұндай көпаспектілі түрде қайта бөліп, экономикалық басқарудың әр деңгейінде бірдей жүргізе алмайды.

Салааралық қайта бөлу

Бір жағынан, заңды және жеке тұлғалардың бюджетке төлейтін салықтары мен міндетті төлемдеріне; екінші жағынан, бюджеттік қаражат арқылы инвестициялық бағдарламаларды, айналым құралдарын, операциялық және өзге шығындарды қаржыландыруға сүйенеді.

Аумақаралық қайта бөлу

Салықтар мен кірістерді тиісті билік деңгейлеріне бекіту және бюджеттік реттеудің түрлі нысандары арқылы жүзеге асады. Бұл әрбір әкімшілік-аумақтық бірлікте әлеуметтік-экономикалық жоспарларға сай дамуды қамтамасыз ететін бюджеттік қор қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Өндірістік / өндірістік емес салалар

Материалдық өндіріс кәсіпорындарының қаржы ресурстарының бір бөлігін орталықтандыру арқылы іске асады. Кейін өндірістік емес сала мекемелері бюджеттік қаржыландыру алады.

Қайта бөлудің ауқымы және объектілері

Бюджет арқылы ұлттық табыстың белгілі бір бөлігі бірнеше рет қайта бөлінуі мүмкін. Бұл бюджеттің экономикаға әсерін тек сандық арақатынастармен ғана емес, экономикалық процестердің дамуына ықпалымен де сипаттайды.

Бюджеттік бөлудің негізгі объектісі — қосымша өнім (таза табыс). Сонымен қатар кей жағдайда қажетті өнімнің бір бөлігі де қайта бөлінуі мүмкін (мысалы, материалдық өндіріс қызметкерлерінің салықтық төлемдері арқылы).

Бөлу функциясы экономиканың құндық құрылымын реттеуде, салалық және аумақтық үйлесімді жетілдіруде, сондай-ақ ел ішіндегі және мемлекетаралық деңгейдегі интеграциялық процестерді күшейтуде кеңінен қолданылады. Оның әрекет ету шекарасы бюджетпен қатынасқа түсетін қоғамдық өндірістің барлық қатысушылары мен экономиканың барлық салаларын қамтиды.

Бақылау функциясы: көрсеткіштердің сигналы

Бюджеттің бақылау функциясының негізін бюджеттік түсімдер мен шығындар көрсеткіштері арқылы бюджеттік ресурстар қозғалысын бақылау құрайды. Бұл функция бюджетке қаржының уақтылы әрі толық түсуін, орталықтандырылған қаражатты бөлудегі пропорцияларды, сондай-ақ олардың үнемді және тиімді пайдаланылуын бағалауға мүмкіндік береді.

Түсімдердің кешігуі нені білдіреді?

Бюджетке уақытында немесе толық төленбеген салықтар мен түсімдер экономиканың кейбір салаларында даму қарқыны төмендегенінің белгісі болуы мүмкін.

Қаражат игерілмесе ше?

Егер жоспарланған қаражат толық көлемде пайдаланылмаса, бұл жекелеген салаларда экономикалық конъюнктураның қажетті деңгейде еместігін көрсетуі ықтимал.

Бақылаудың нәтижесі

Бюджеттік көрсеткіштер экономикадағы кемшіліктерді айқындап қана қоймай, оларды жоюға және бұзылған қаржылық тәртіпті қалпына келтіруге бағытталған нақты шараларды әзірлеуге негіз болады. Бақылау функциясы ауқымды сипатқа ие: экономика салалары мен қоғамдық өндірістің барлық қатысушыларын қамтиды. Елдің барлық қаржы ресурстары бюджетке толық шоғырланбаса да, бюджет жалпы қаржылық ахуал туралы жеткілікті ақпарат беруге қабілетті.

Қазіргі жағдайда бақылау функциясы да жаңарып келеді: ақпараттық жүйелерді кең пайдалану, автоматтандыру, қаржылық есептілік стандарттары және компьютерлік құралдар бақылаудың мүмкіндігін едәуір арттырды.

Бюджеттік механизм және саясат

Мемлекеттік бюджет категориясы объективті болғандықтан, оның функциялары да объективті сипатқа ие. Дегенмен бюджет мүмкіндіктері өздігінен іске аспайды: олар міндетті түрде бюджеттік қатынастар туындайтын қоғамдық қатынастардың белгілі бір саласында ғана көрініс табады. Осы мүмкіндіктерді нақты іске асыру мемлекет қалыптастыратын бюджеттік механизм арқылы жүзеге асады.

Бюджеттік саясаттың жинақталған функциялары

  • Нарықтан тыс қызмет көрсету: қоғамдық игіліктер (білім беру, денсаулық сақтау, қорғаныс және т.б.).
  • Кірістерді қайта бөлу: салықтар, трансферттер, субсидиялар және т.б.
  • Мемлекеттік реттеу: монополияға қарсы реттеу, жұмыспен қамту және т.б.
  • Мемлекеттік бақылау: сыртқы және ішкі бақылау.

Бұл жерде бюджеттің объективтік сипаты мен оны іске асыратын басқарушылық шешімдердің (субъективтік қырының) өзара байланысын дұрыс түсіну маңызды: бюджеттің орны мен функциялары экономиканың даму деңгейіне және қоғамдық қатынастар жүйесіндегі рөліне тәуелді.

Қазақстан Республикасының даму стратегиясы

Стратегияның маңызды элементтерінің бірі — Қазақстанның жаңғыруы мен дамуының қарқыны. Әлемнің бірқатар елдерінде жедел экономикалық өсу стратегиялары нәтижелі жүзеге асқан (Германия, Жапония, Оңтүстік Корея, Сингапур, Тайвань, Гонконг). Нарықтық экономика өз заңдылықтарына сай кезең-кезеңімен ілгерілеуі тиіс, өйткені әр кезеңнің өзіне тән міндеттері болады.

Бірінші кезең (1992–1995)

Макроэкономикалық тұрақтандырудың екі негізгі үдерісімен сипатталды: мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен белсенді түрде шығару (жекешелендіру) және тұтыну нарығын тауарлармен толықтыру. Реформа ұлттық қауіпсіздікке тікелей қатысты стратегиялық салаларды есепке ала отырып жүргізілуі тиіс болды.

Сонымен қатар қысқа мерзімде нәтиже беретін, жоғары қайтарымды, коммерциялық өнімге тез айналатын әлемдік деңгейдегі жаңалықтарды анықтау және алмасты кәсіпкерлікті дамыту мақсатында ғылыми-техникалық әлеуетті мұқият талдау қажеттілігі атап өтілді.

Екінші кезең (1996–2005)

Экономиканың шикізаттық бағытын біртіндеп әлсірету жалғасты. Негізгі мазмұны — көлік жүйесін және телекоммуникацияны жедел дамыту, сондай-ақ дамыған тауар және валюта нарығын қалыптастыру. Бұған қоса капитал, жұмыс күші, бағалы қағаздар және зияткерлік меншік нарықтарын құру міндеті қойылды.

Қозғаушы күштер мен ынталандырулар

  • Толыққанды нарықтық механизмдер
  • Тауар өндірушілердің шынайы еркіндігі
  • Табиғатты ұтымды пайдалану
  • Жоғары технологияларды жедел игеру және әлемдік экономикада бәсекелік шептерді алу
  • Отандық және халықаралық бизнестегі білікті кадр корпусын қалыптастыру

Үшінші кезең (5–7 жыл)

Ашық үлгідегі экономиканың жылдам қарқынмен дамуы жоспарланды. Нәтижесінде өтпелі кезеңнің стратегиялық мақсаттарына жету, Қазақстанның әлемдік саудадағы позициясын нығайту және жаңа индустриялы елдер қатарына қосылу көзделді.

Нарықтық қатынастар орныққан сайын бюджет тапшылығы мен валютаның өтімділігіне қатысты мәселелерді шешу, сондай-ақ мемлекеттің өзіне тән әрі ең тиімді атқара алатын функцияларын ықшамдап нақтылау қажеттілігі айтылды. Бұрынғы экономикалық ақпарат жүйесінің жаңа өндірістік қатынастарды бағалауға қабілетсіздігі де ерекше атап өтілді.

«Қазақстан-2030»: жеті ұзақ мерзімді басымдық

«Қазақстан-2030» бағдарламасында көрсетілген стратегиялық мақсаттарға қол жеткізу үшін ұзақ мерзімді жеті басымдықты жүйелі түрде іске асыру қажет. Әр басымдық бойынша бір жылдық, үш жылдық, кейіннен бес жылдық жоспарлар аясында нақты іс-қимылдар белгіленіп, оларды дәйекті орындау көзделеді.

  1. 1) Ұлттық қауіпсіздік

    Аймақтық тұтастықты толық сақтай отырып, Қазақстанның тәуелсіз әрі егемен мемлекет ретінде дамуын қамтамасыз ету.

  2. 2) Ішкі саяси тұрақтылық және қоғамның топтасуы

    Ұлттық стратегияны ұзақ мерзімде іске асыруға мүмкіндік беретін ішкі саяси тұрақтылық пен ұлттық біртұтастықты сақтау және нығайту.

  3. 3) Ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсу

    Шетел инвестициялары мен ішкі жинақ деңгейі жоғары ашық экономикалық модель негізінде нақты, тұрақты және үдемелі өсімге қол жеткізу. Бұл стратегия мықты нарықтық экономикаға, мемлекеттің белсенді рөліне және елеулі шетел инвестицияларын тартуға сүйенеді.

  4. 4) Азаматтардың денсаулығы, білімі және әл-ауқаты

    Барлық қазақстандықтардың өмір сүру сапасын тұрақты жақсарту: денсаулықты нығайту, білім мен мүмкіндіктерді кеңейту, экологиялық ортаны жақсарту.

  5. 5) Энергетика ресурстары

    Мұнай мен газ өндіруді және өңдеуді жедел арттыру арқылы табыс қалыптастырып, оны экономикалық өсім мен халық тұрмысын жақсартуға тиімді пайдалану.

  6. 6) Инфрақұрылым (көлік және байланыс)

    Ұлттық қауіпсіздікті нығайтуға, саяси тұрақтылыққа және экономикалық өрлеуге қызмет ететіндей етіп көлік пен байланыс секторларын дамыту.

  7. 7) Кәсіби мемлекет

    Ісіне адал, заманауи әрі халық мүддесін қорғай алатын, стратегиялық мақсаттарға жеткізетін мемлекеттік қызметшілер корпусын қалыптастыру.

Қорытынды пайым

Мемлекеттік бюджет — ұлттық табысты қайта бөлудің, әлеуметтік міндеттемелерді қаржыландырудың және экономиканы реттеудің өзегі. Оның бөлу функциясы ресурстарды басым бағыттарға шоғырландырса, бақылау функциясы түсімдер мен шығындар арқылы экономиканың «тамыр соғысын» өлшеп, басқарушылық шешімдердің сапасын арттыруға негіз болады. Осы құралдардың тиімділігі ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаттарды іске асыруда шешуші рөл атқарады.