Қайта өрлеу дәуіріндегі итальян әдебиеті
Қайта өрлеу дәуіріндегі итальян әдебиеті: Данте Алигьери
Данте Алигьери (1265 ж. мамыр, Флоренция — 1321 ж. 14 қыркүйек, Равенна) — итальян ақыны. Дворян әулетінен шыққан. Жастайынан теология, философия, астрономия және орта ғасырлық схоластика мәселелерімен терең айналысты.
Ол Флоренцияның саяси өміріне белсенді араласып, көпестердің мүддесін қорғаған «ақтар» партиясының қатарында болды. Кейін қала дворяндарының «қаралар» партиясы үстемдікке ие болып, Дантеге мүлкін тәркілеу және отқа өртеп жазалау туралы үкім шығарады. Осы оқиғадан кейін Данте Италияны ұзақ уақыт аралап, өмірінің соңғы алты жылын Равеннада өткізді.
Беатриче және «Жаңа өмір»
Данте Беатриче есімді әйелге ғашық болып, оның бейнесіне арналған жырлар жазады. Бұл өлеңдер және басқа да прозалық мәтіндері «Жаңа өмір» (1292) кітабына енді.
Итальян тілін таңдауы
Данте моралдық-философиялық трактат саналатын қара сөз бен өлең аралас «Пир» (1307–1308) еңбегін сол дәуірдегі ресми тіл — латынша емес, итальян тілінде жазды. Бұл оның халық тілін қорғауға бағытталған ұстанымын айқындайды.
Сол мақсатпен «Халық сөзі туралы» (1305) атты кітабында бүкіл Италияға ортақ ұлттық әдеби тіл қалыптастыру жайлы пікірлер ұсынды.
Ал «Монархия туралы трактатында» (1312–1313) дүниежүзілік монархия идеалын қорғады.
«Құдіретті комедия»: орта ғасырдың көркем синтезі
Дантенің әлемге әйгілі еңбегі — «Құдіретті комедия» (1307–1321). Бұл поэма көбіне орта ғасыр мәдениетінің көркем синтезі ретінде бағаланады. Әдебиет тарихында Данте — орта ғасырдың соңғы және жаңа заманның алғашқы ақыны ретінде танылады.
Ақын бұл шығармасын бастапқыда жай ғана «Комедия» деп атаған, ал «құдіретті» анықтамасы XVI ғасырда қосылды. Мұндағы «құдіретті» сөзі поэманың діни мазмұнынан гөрі, оның поэтикалық шеберлігін айқындау үшін қолданылған.
Құрылымы
- 3 бөлім (кантика): «Тамұқ», «Күнәдан тазару», «Ұжмақ»
- Әр бөлімде: 33 жыр
- Жалпы: «Тамұққа» қосылған кіріспе жырмен бірге 100 жыр
Өлшемі мен композициясы
- Өлшемі: үш жолды терцина
- Сандар жүйесі: 3 және 9 жиі кездеседі
- Мәні: христиандық символикамен байланысты мистикалық ишаралар
Сюжеттік өзек
Поэманың фабуласы клерикалық әдебиетте жиі кездесетін желіге саяды: «о дүниенің құпиясын білгісі келген адам» туралы хикая. Мұндай тақырып Батыс Еуропа, көне орыс және шығыс әдебиеттерінде де ұшырасады.
Ықпалдар және идеялық желі
XII ғасырда өмір сүрген араб ақыны Абенарабиде Дантенің поэмасына ұқсас шығарма болғаны айтылады. Алайда Данте араб тілін білмеген және ол кезде бұл еңбек итальян тіліне аударылмаған; сондықтан «Данте сол шығармаға сүйенді» деген тұжырым негізсіз.
Антик дәуір авторларының ішінде поэманың қалыптасуына ең үлкен ықпал еткен — Вергилий. Оның «Энеидасында» Энейдің қайтыс болған әкесін көру үшін Тартарға түсуі суреттеледі. Данте Вергилийден тек сюжеттік детальдарды ғана емес, оның бейнесін де пайдаланып, «Құдіретті комедияда» Вергилийді жер бетіндегі ақыл-ойдың символы ретінде жетектеуші тұлғаға айналдырды.
Поэмада күнәһар адамзат өкілі ретінде Данте Вергилийдің жетегімен тамұққа түседі, кейін күнәдан тазарту тауына көтеріледі. Тазарған соң Беатриче — «құдіретті ақылдың» символы — оны ұжмаққа бастайды.
Аудармалар
«Құдіретті комедия» орыс тіліне бірнеше рет аударылған. Ең танымал аудармалардың бірі — М. Лозинский нұсқасы; оған 1946 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.
Қазақ тілінде ақын Мұқағали Мақатаев «Комедияның» бірінші бөлімін аударып, ол 1971 жылы жеке кітап болып жарық көрді.
Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс): әдебиет пен дүниетаным
Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс) — Батыс және Орталық Еуропа мәдениеті тарихындағы орта ғасырлық мәдениеттен жаңа заман мәдениетіне өту кезеңі. Адам дүниетанымындағы түбегейлі бетбұрыс алдымен Италияда (XIV–XVI ғасырлар) басталып, кейін басқа елдерге (негізінен XV–XVI ғасырлардың соңы) тарады.
Бұл дәуір мәдениетінің басты ерекшеліктері — шынайылыққа ұмтылу, гуманистік дүниетаным (гуманизм) және көне мәдени мұраға бет бұрып, оны жаңаша «қайта түлету».
Гуманизм: адамға бет бұру
Қайта өрлеу адамдарына шіркеулік мораль, феодалдық қатынастар және орта ғасырлық догмалар тарлық ете бастады. Өздерін қоршаған табиғат әлемін басқаша көріп, эстетикалық талғамы мен шындыққа, өткенге деген көзқарасы өзгерді. «Барлығы құдайдың еркімен болады» деген түсінік әлсіреп, адамның күші мен қабілетіне сенім қайта жанданды.
Жаңа мәдениеттің өкілдері назарды ең алдымен адамға және оның ісіне аударды. Сондықтан оларды гуманистер деп атады (латынша humanus — «адамгершіл»).
Бұл дүниетанымды қалыптастыруға әртүрлі әлеуметтік ортадан шыққан қала зиялылары — ақындар, философтар, суретшілер, мүсіншілер үлес қосты. Олар ой еркіндігін шектейтін орта ғасырлық ережелерді сынап, ғылыми зерттеу еркіндігіне жол ашты.
Дәуірдің тірек ұстанымдары
- Шынайылық: өмірді нақты бейнелеуге ұмтылу
- Табиғатты тану: бақылау мен тәжірибеге сүйену
- Адам қадірі: тұлғаның еркі мен мүмкіндігін жоғары қою
- Антик мұра: көне дәстүрді жаңаша түсіндіру
Әдебиеттегі жаңару
Діннің «шаттық өмірден бас тарту керек» деген қағидалары біртіндеп дүниеге нақты көзқараспен, табиғатты зерттеумен алмасты. Ғалымдар бақылау жүргізіп, тәжірибе арқылы табиғат құбылыстарының себеп-салдарын түсіндіруге талпынды. Осы үрдістің нәтижесінде шынайы ғылыммен қатар жаңа сападағы әдебиет пен өнер туды.
Гуманист-жазушылар табиғатты жырлап, оның сұлулығына сүйсінді. Енді оларды ойдан шығарылған «әулиелер» емес, тірі адамдардың қуанышы мен күйініші, жан қақтығысы қызықтырды. Өлеңдерінде адамның күшті сезімі, ерік-жігері мен мінезі айқын көрінді.
Гуманистер өмірдің мақсаты мен ең жоғары бақытын құдайға құлшылық етуден немесе әскери ерліктен ғана емес, адам мүддесі үшін еңбек етуден көрді. Олардың мұраты — рухы да, денесі де, ақыл-ойы да, сезімі де үйлескен жан-жақты дамыған тұлға.
Гуманистер феодалдық тәртіпті сынағанымен, оны түбегейлі жоққа шығармады. Көбіне олар билеуші тапты білімдендіру арқылы қоғамды «жөндеуді» армандап, халық тұрмысын жақсарту қажет деген ойды алға тартты.
Джованни Боккаччо (1313–1375)
Өмірі мен ізденістері
Джованни Боккаччо (1313 ж., Париж — 1375 ж. 21 желтоқсан, Чертальдо; Флоренция маңы) — итальян жазушысы, Қайта өрлеу дәуіріндегі алғашқы гуманист қаламгерлердің бірі. Ауқатты отбасынан шыққан. Әке жолын қумай, жастайынан сөз өнеріне ден қойды; латын және грек тілдерін үйренді.
Ерте кезеңде көне грек-рим мифологиясына сүйенген бірқатар туындылар жазды: «Филострато» (1338), «Тезеида» (1339). Кейінгі еңбектерінде — «Махаббат елестері» (1342) поэмасында, «Амето» (1341) пасторалінде, «Фьяметта» (1343) повесінде — адам мен табиғатқа жаңа көзқарас көрініп, адамның ішкі рухани байлығы дәріптеледі.
«Декамерон» және еуропалық новелла
Боккаччоның ең елеулі шығармасы — «Декамерон» (1350–1353). Атауы грекше «он күн» дегенді білдіреді. Бұл — итальян халық әңгімелері мен анекдоттары, француз фаблиолары және шығыс хикаялары негізінде біріктірілген 100 новелладан тұратын туынды.
Автор корольдер мен дінбасылардан бастап қарапайым шаруаларға дейін әртүрлі әлеуметтік топты кейіпкер етіп, өз дәуірінің шынайы келбетін көрсетеді. «Декамерон» Еуропада көркем әңгіме жанрының қалыптасуы мен дамуында кезеңдік шығарма ретінде танылып, әлем әдебиетіндегі реалистік үрдістердің өркендеуіне зор ықпал етті.
Франческо Петрарка (1304–1374)
Ақын, ойшыл, ғалым
Франческо Петрарка (1304–1374) — көрнекті ақын, ойшыл, ғалым. Оның шығармашылығынан Италиядағы Қайта өрлеу дәуірінің сипаты айқын байқалады. Петрарка Ареццо қаласында нотариустың отбасында дүниеге келді. Әкесі Петракко Дантенің досы болған.
1312 жылы Петракко отбасымен Авиньонға қоныс аударады. Петрарка жастайынан Рим әдебиетін оқып өсті. Әкесінің қалауымен алдымен Монпельеде, кейін Болонья университетінде юриспруденцияны меңгереді. 1326 жылы ата-анасынан айырылған соң, бұл мамандықтан бас тартады.
Авиньонда ол дін қызметкері ретінде тағайындалып, папа сарайына жақындайды. Мұндағы асқан байлық пен екіжүзділікті Петрарка бірқатар шығармаларында әшкереледі. 1327 жылы шіркеуде кездескен сұлу әйел кейін оның өлеңдерінде Лаура есімімен көптеген жыл бойы жырланды.
1330 жылдары Петрарка өлеңдерінің арқасында меценат Джованни Колоннаның қамқорлығына ие болып, оның үйінде антик авторлардың мұрасын жүйелі зерттеді. Ол кейін Парижге сапар шегіп, Франция мен Германияны аралады: мақсаты — көне ескерткіштерді көру, ежелгі қолжазбаларды іздеу және Еуропа ғалымдарымен байланыс орнату. Армандаған Римді де көреді.
Елге оралған соң Авиньонда тұрақтай алмай, Воклюзаның тыныш өңіріне кетіп, шамамен төрт жыл өмір сүреді (1337–1341). Осы кезеңде ол көптеген шығармаларын, соның ішінде латын тілінде жазылған әрі ақын даңқын асырған «Африка» эпопеясын дүниеге әкелді.
Берілген мәтін осы жерден үзіледі: Петрарканың өмірінің соңғы кезеңі туралы бөлім толық емес.