ҚОБЫЛАНДЫ БАТЫР
Қазақ эпосындағы батырлар жыры: тарихи негіз және поэтикалық жад
Қазақ халқының эпосында батырлар жыры — ең мол әрі ең ықпалды сала. Бұл дастандар көбіне ерте кезеңдерде Орта Азияны, Қырымды және Еділ бойын қоныстанған көшпелі тайпалардың бастан өткерген нақты тарихи оқиғаларының поэтикалық көрінісі ретінде қалыптасты.
Тарихи оқиғалармен байланыс
Батырлар жырының кейіпкерлері — Қобыланды, Қамбар, Тарғын сияқты аға батырлар мен Алпамыс, Сайын тәрізді іні батырлар — тарихи оқиғалармен сабақтас аталады. Мұндай оқиғалардың қатарына мыналар жатады:
- 1 XVI ғасыр — Қазан хандығының құлдырауы («Қобыланды» жыры).
- 2 XV–XVI ғасырлар — Қырым хандығындағы рулық соғыстар («Ер Тарғын» жыры).
- 3 XVI ғасыр — қазақ пен ноғайлының бірлескен жорықтары («Ер Сайын», «Алпамыс» жырлары).
- 4 Қазақ-өзбек жорықтары («Қамбар» жыры).
Батырлар жырының қаһармандары көбіне «қазақ» деп аталмайды, «ноғайлы нәсілінен» деп беріледі. Бұл — жырлардың қазақтың дербес саяси одағы толық қалыптаспаған дәуірді суреттеуінен. Кейін қазақ халқының эпикалық өзегін құраған рулар ол кезде Алтын Орда, Қырым, Қазан және Орта Азия хандықтарының саяси одақтары құрамында болған; солардың бәріне ортақ атау ретінде «Ноғайлы» сөзі қолданылған.
Авторсыз дәстүр және стиль тұтастығы
Бұл жырлардың желісін алғаш кім шығарғанын анықтау мүмкін емес: жырды шығарған жыршының аты, әдетте, аталмайды. Тіпті орыс эпосындағы «Әулие Баян» секілді шартты «авторлық» атаулар да кездеспейді. Соған қарамастан, беймәлім жыршы атынан баяндалатын эпикалық стиль ғасырлар бойы елеулі өзгермей, тұтастығын сақтап келген.
Өткен ғасырда өмір сүріп, «Қобыланды» мен «Тарғынның» көркем нұсқаларын жырлап жаздырған атақты жыршы Марабай да осы дәстүрді бұзбаған. Кейбір замандастары оның варианттарды өңдеуге, сұрыптауға қатысы болғанын айтқанымен, Марабай дастан ішінде өз есімін атамайды. Басқа жырлардың кейінгі айтушыларының да есімдері көбіне беймәлім. Соған қарамастан, талай буын жыршылар таратқан сайын да стильдік тұтастық бұзылмай, жырлар асқақ, көтеріңкі пафосын және образдық әсем құрылысын сақтап қалған.
Ескерту
Негізгі сюжеттік желі көне қалпын сақтағанымен, әр дәуірдің және әртүрлі әлеуметтік топтардың ықпалы толық айналып өтпеген: жырға кейін рулық ақсүйектік идеологияға тән «жамаулар» қосылғаны байқалады. Көп жырларда дін иелерінің көрінуі — соның бір дәлелі. Бұл — кейінгі қабат, өйткені жырлардың түпкі негізі қазақ исламды толық қабылдамай тұрған кезеңдерге тіреледі.
Аға батырлар мен іні батырлардың айырмасы
Аға батырлар
Аға батырлар жайындағы жырларда жеке бастың қамынан гөрі әлеуметтік сарын басым. Рулық ұжымның қуаты батырдың бірегей, тұтас образы арқылы көрінеді: ол қайрат-жігерін сыртқы жауға қарсы жұмсайды немесе өш руға қарсы кек алуға өзі аттанады. Қай жағдайда да батыр — өз руын бастап шығушы әрі сол қауымның қайтпас қажырының көрінісі. Олар жорыққа жеке намыс үшін емес, қауымдық міндет үшін шығады.
Іні батырлар
Сайын, Алпамыс сияқты іні батырлар көбіне өз басының мұратымен жорыққа аттанады: кегін қуады немесе қалыңдық үшін сапар шегеді. Олардың қарсыластары да, көбіне, өздері сияқты іні батырлар болып келеді: ауылына шапқан немесе қалыңдыққа таласқан бақастары — солардың деңгейлес қарсы күштері.
Эпостың тууы: тұрмыс-салт жырларынан дастанға дейін
Қазақтың батырлар жыры соңғы кезеңдерде, әсіресе өткен ғасырдың аяғынан бері жүйелі түрде жазылып алына бастады; бұл жұмыс қазір де жалғасып, жаңа нұсқалар табылып келеді. Эпостық дастандардың шығу тегіне қатысты батырлық эпос тұрмыс-салт жырларының негізінде туған деуге толық негіз бар.
Тұрмыс-салт формаларының рөлі
- «Қоштасу» — батыр жорыққа аттанарда айтылатын жыр.
- Үйлену салт жырлары — қалыңдық әкелу, «жар-жар», «сыңсу» секілді мәтіндік қабаттар.
- «Естірту» — қаза хабарын жеткізу формасы.
- «Жоқтау» — қайғыны поэтикалық тілмен орнықтыратын өзек.
Мәселен, тарихта болған Сайын батырға қатысты туған «қоштасу» жыры, ол өлгенде айтылған «естірту», әйелінің «жоқтауы» уақыт өте келе бастапқы нұсқаның іргесін қалап, кейінгі ақындар оны толықтырып, эпостық көлемге жеткізуі ықтимал. «Ер Сайын» жырында Сайынның өлер алдында қырық жігітпен бақылдасқан қоштасуы да, қырық жігіттің және Аюбикештің жоқтауы да кездеседі.
Осы жорамал басқа жырлардан да айқын көрінеді: «Қобыланды батырда» Қобыландының аттанар алдындағы үй-ішімен қоштасуы, Алшағыр шауып әкеткеннен кейін тұтқынға түскен ата-ананың жоқтауы; «Ер Тарғында» Тарғынның ел-жұртымен қоштасуы — бәрі де тұрмыс-салт қабаттарының эпосқа айналғанын танытады.
Ал «Қыз Жібек» дастанында қоштасу, жоқтау, естірту қатар ұшырасады. «Қозы Көрпеш – Баян сұлуда» жоқтау, қоштасу, естірту, көңіл айту, жар-жар, сыңсумен бірге, эпоста сирек кездесетін «сүйінші» жыры да бар. Мұның бәрі халық поэзиясындағы шағын формалардың ірі формаға ұласу заңдылығын анық көрсетеді.
Әлем әдебиетіндегі ұқсастық
Батырлық жыр мен эпостық дастанның қалыптасуы туралы бұл ойды басқа халықтардың әдебиетіндегі мысалдар да нақтылай түседі: «Одиссеяда» Демодоктың Алкиной сарайында Одиссейдің жоғалуын, қайғылы халін жырлауы эпопеяның өзегіне айналған; «Шахнамада» Рүстемге қатысты жоқтау; «Игорь полкы туралы жырдағы» Ярославнаның жоқтауы — осындай жинақтаушы өзек қызметін атқарады.
«Қобыланды батыр»: эпопеялық кеңдік және көркем жүйе
Қазақ батырлық эпосының ең тамаша үлгілерінің бірі — «Қобыланды батыр». Көлемі эпопеяға бергісіз бұл дастанның кей нұсқалары бес мың жолға дейін жетеді. Жырдың бір варианты революцияға дейін Қазанда басылған, ал кейін қазақ фольклоры мен эпосын жинаушы Әбубәкір Диваев оны қайта бастырған.
Сюжеттік желінің негізгі кезеңдері
- 1 Бастау: Тоқтарбай мен Аналықтың қартайған шағында тілеп жүріп перзент көруі, болашақ батырдың дүниеге келуі.
- 2 Балалық және үйлену: Қобыландының ер жетуі, сиқыр кемпір Көкіланның қызы — сұлу Құртқаға үйленуі.
- 3 Жорық: Қобыландының қалың қыпшақты бастап Қазан ханға аттануы, Қазан батырмен соғысы.
- 4 Тұтқын және құтылу: елге қайтқанда ұйықтап жатқан батырды қалмақ батыры Көбіктінің бұғаулауы; қызы Қарлығаның ғашық болып, қашуына көмектесуі.
- 5 Шешім: Қобыланды жоқта ауылын Алшағырдың шауып, ата-анасын, жұбайы мен қарындасын тұтқындауы; Қобыландының қайтып келіп, Алшағырдың қалың қолын жайратуы.
Жырда Қазан қаласының аталуы дастанның тарихи төркіні бар екенін аңғартады: Қазан «Қара Қазан», «Сырлы Қазан» деп те аталады. Тарихи деректерде Қазан қаласының әуелде Қазан (Газан) өзені бойында, қазіргі Қазаннан қырық шақырымдай жерде салынғаны, ал кейін XV–XVI ғасырларда Еділ бойына көшірілгені белгілі. Егер жыр оқиғасы екі қонысты да меңзесе, Қобыланды жорығының мезгілін шамалауға мүмкіндік туады: ол Алтын Орда құлағаннан кейінгі Қазан (Еділ) хандығына және оның орнына құрылған Қырым хандығына қарсы жорықтармен сабақтасуы ықтимал.
Қазақ эпосына тән бейнелеу жүйесі
«Қобыланды батыр» жырының (жалпы қазақ батырлық жырларының) өзге халықтар эпосынан бір ерекшелігі — батырдың ата-анасы, жұбайы, серіктері, тұлпар аты, қару-жарағы айрықша егжей-тегжейлі суреттелуі. Әсіресе кіріспе тарау қартайған ата-ананың қайғылы тағдырын, перзент тілеп, мойындарына бұршақ салып жүріп аңсаған арманының орындалуын бейнелейді.
Үйлену — алғашқы сын
Батырдың өміріндегі келесі үлкен кезең — үйленуі. Бұл оның күш-қуаты кемеліне келгенінің белгісі әрі болашақ ерлік қасиетіне алғашқы сынақ: сүйгеніне қосылу батырға оңайға түспейді.
Жар — образды толықтыратын күш
Кейде батырдың ақылы әлі толыспаса, жары дана, ақылды болып көрінеді (Құртқа). Кейде батыр аса аршыл, намысқой болмаса, жары ар-намыс жоқшысы болып шығады (Тарғын мен Ақжүніс).
Тұлпар — «ер қанаты»
Батыр тағдырына серіктері, әсіресе тұлпар аты көп ортақтасады. Тұлпар — батырдың ең жақын серігі, оның образын толықтыратын «ер қанаты». Тайбурыл мен Тарлан сияқты аттар халық жадында аңызға айналған.
Өлең құрылысы туралы
«Қобыланды батыр» жырының көркемдік болмысынан қазақ батырлық эпосына тән көптеген ерекшелік аңғарылады. Дастан жеті-сегіз буынды жыр үлгісімен айтылып, мағынасына қарай шумақтағы жол саны құбылып отырады. Ұйқас та айнымалы сипат танытады; соған қарамастан, дыбыстық өрнек пен асқақ сарын жырдың тұтас тынысын сақтайды.
Қысқаша түйін
Батырлар жыры — тарих пен поэзия түйіскен халықтық жады. Оның авторсыз таралу дәстүрі стиль тұтастығын сақтаса, тұрмыс-салт жырлары эпостың іргетасын қалайды. «Қобыланды батыр» осы заңдылықтарды эпопеялық кеңдікпен, бейнелеудің бай жүйесімен айқын көрсететін аса көрнекті үлгі ретінде танылады.