Қазақша рефераттар

Менеджменттің даму кезеңдері

Дәріс №1

Менеджмент туралы түсінік және оның мазмұны

Қарастырылатын мәселелер

  1. 1Менеджмент туралы түсінік
  2. 2Менеджер және оның міндеттері
  3. 3Менеджменттің даму кезеңдері

1) Менеджмент туралы түсінік

Шығу тегі

«Менеджмент» — ағылшын тіліндегі термин. Кейбір түсіндірулерде оның түбірлік мәні «қол», «күш» ұғымдарымен байланыстырылып, бастапқыда мал бағу ісінде «ұстау», «меңгеру», «басқара білу» шеберлігін білдіргені айтылады. Кейін бұл ұғым адам қызметіне ауысып, адамдарды басқару мен ұйымдастырудың ғылыми-практикалық мағынасына ие болды.

Сөздіктегі мағыналар

  • Адамдармен қарым-қатынас жасау әдісі
  • Билік жүргізу және басқару өнері
  • Әкімшілік шеберлік пен дағдының ерекше түрі
  • Басқару органы, әкімшілік бөлік

Нені басқару?

Менеджменттің мазмұны — материалдық, адам, физикалық және ақпараттық ресурстарды мақсатқа сай басқару.

Түйін:

Менеджмент = ғылым + тәжірибе + өнер (шеберлік).

Менеджмент ұғымының негізгі қырлары

1) Қызмет түрі

Синонимі ретінде «басқару» ұғымы жиі қолданылады.

2) Адам (лауазым)

Менеджер — басқарушы, жетекші. Ұйымда бұл директорлар кеңесі, басшылар құрамы арқылы көрінеді.

3) Білім саласы

Бизнес мектептері мен жоғары білім жүйесі: MBA бағдарламалары және жетекші мектептер тәжірибесі (HBS, INSEAD, LBS, Wharton және т.б.).

Анықтамалар және көзқарастар

Менеджмент — нарықтық экономика жағдайында өндірісті тиімді басқарудың теориясы мен практикасы. Ол нақты мақсатқа жету үшін кәсіпорын жұмысын басқару және ұйымдастырумен байланысты адамдар қызметін қамтиды.

В. В. Леонтьев бойынша

Менеджмент — өнім, технология, өндірісті ұйымдастыру, басқару еңбегі және әлеуметтік қатынастар саласында жаңарту мен инновация енгізу мақсатында фирмалар мен компанияларды тиімді басқарудың принциптері, тәсілдері мен формаларының жиынтығы.

Менеджмент ұғымы әр мектепте әртүрлі түсіндіріледі. Ф. Тейлор оны ережелер мен принциптерге негізделген нақты ғылым ретінде қарастырса, П. Друкер менеджментті ғылымнан гөрі практикаға жақын құбылыс деп түсіндіреді: ол ең алдымен тауар өндіру және экономикалық қызмет көрсетуді ұйымдастыруға бағытталған.

Ортақ ой: менеджменттің бастапқы өзегі — басшылық. Ұйым құқықтық формасына қарамастан, басқарушысыз жұмыс істей алмайды.

Петерсон мен Плоумен: менеджменттің әлеуметтік ауқымы

Петерсон мен Плоумен менеджментті кең әлеуметтік құбылыс ретінде сипаттайды: адамдар топ болып бірігіп әрекет еткен жерде мақсат пен міндетті айқындайтын, сол мақсатқа жетуді ұйымдастыратын тәсілдер жиынтығы пайда болады. Бұл қағида әртүрлі топтарға қолданылғанымен, түпкі мәні сақталады.

1) Үкімет

Термин қолданылмаса да, мазмұны менеджмент анықтамасына сай келеді.

2) Мемлекеттік менеджмент

Мемлекеттік мекемелерді ұйымдастыру және қызметкерлерді басқару.

3) Әскери менеджмент

Қарулы күштерді ұйымдастыру және оларға жетекшілік ету.

4) Ассоциациялық/клубтық

Ұжымдық әрекетті ұйымдастыру және басшылық ету.

5) Бизнес-менеджмент

Нарықтық жағдайда ұйымды мақсатқа жеткізетін ерекше басқару түрі.

6) Мемлекеттік меншіктегі ұйымдар

Бизнес-логикамен қатар, әлеуметтік және қоғамдық факторлар әсер етеді.

Авторлар бұл айырмашылықтардың барлығы адам мінез-құлқы туралы негізгі түсініктерге сүйенетінін атап көрсетеді: менеджмент көп жағдайда адамдар арасындағы психологиялық өзара әрекетке тәуелді.

Менеджмент деңгейлері

Жоғарғы деңгей

Президент, вице-президент, директорлар кеңесінің төрағасы, зауыт директоры, университет ректоры және т.б. Стратегиялық шешімдер қабылдайды, жоғары білім мен тәжірибені талап етеді.

Орта деңгей

Цех басшысы, бөлім басшысы, филиал директоры, факультет деканы, сату бөлімінің жетекшісі және т.б. Жоғарғы деңгей шешімдерін орындауды ұйымдастырып, төменгі буынды басқарады.

Төменгі деңгей

Мастер, бригадир, кафедра меңгерушісі, сауда менеджері және т.б. Тікелей орындаушылардың жұмысын қадағалайды; басқару мансабы көбіне осы деңгейден басталады.

2) Менеджер және оның міндеттері

Менеджер деген кім?

«Менеджер» сөзі ағылшын тілінен енген және «реттеу», «меңгеру», «басшылық ету» мағыналарын білдіреді. Жалпы алғанда, менеджер — қол астында кемінде бір қызметкері бар, ұйымның мақсаттарына жету үшін жұмысты ұйымдастыратын адам.

АҚШ тәжірибесінде

Бағынатын қызметкерлердің нақты жұмысын ұйымдастыру — негізгі міндет.

Еуропа тәжірибесінде

Қазіргі тәсілдерге сүйеніп, жұмысты тиімді ұйымдастыратын маман.

Друкер бойынша менеджердің ерекше екі міндеті

  1. 1 Қолда бар ресурстардан нәтижелі әрі тұтас «өндіріс» (жұмыс жүйесі) құра білу.
  2. 2 Шешім қабылдап қана қоймай, оны іс-әрекетке айналдыру (орындауды іске қосу).

Маңызды қағида: менеджер өз мүддесін ұйым мүддесіне бағындыра алуы керек; жауапкершілік пен тәртіп — кәсіби талап.

Минцберг бойынша менеджер рөлдері

Тұлғааралық рөлдер

  • Басшы — әлеуметтік және құқықтық функцияларды атқарады.
  • Көшбасшы — қызметкерлерді ынталандырады.
  • Байланыстырушы буын — адамдар мен бөлімдер арасын жалғайды.

Ақпараттық рөлдер

  • Ақпаратты қабылдаушы — сыртқы ортадан дерек жинайды.
  • Ақпарат таратушы — команданы дерекпен қамтамасыз етеді.
  • Өкіл — ұйым атынан коммуникация жүргізеді.

Шешім қабылдау рөлдері

  • Кәсіпкер — жаңа жобаларды бастайды.
  • Қателерді жоюшы — дағдарыс пен ақауларды түзетеді.
  • Ресурстарды бөлуші — басымдықтарды анықтайды.
  • Келіссөз жүргізуші — келісімдер үшін жауап береді.

Негізгі функциялар

  • Мәселені анықтау
  • Мәселені шешу
  • Персоналмен жұмыс
  • Келіссөздер жүргізу

Менеджердің әмбебап «құралы» — ақпарат және коммуникация: тыңдау, оқу, айту, жазу, сондай-ақ цифрлар тілін түсіну.

Друкер: кез келген менеджер атқаратын ортақ қызметтер

  • Ұйым мақсатын орындауды қамтамасыз ету және оған жету жолдарын ойластыру.
  • Ұйымдастыру — құрылым, рөлдер, жауапкершілікті белгілеу.
  • Ынталандыру мен байланыс — адамдарды ортақ нәтижеге біріктіру.
  • Талдау және нормалау — жұмысты өлшеу, стандарттар қою.
  • Қызметкерлердің кәсіби дамуын қамтамасыз ету.

Бұл функцияларды менеджер қаншалықты жақсы немесе әлсіз атқаруы мүмкін, бірақ оларды орындау — міндет.

Келіссөз жүргізу шеберлігі: 4 кезең

Гринхалдың пікірінше, келіссөз — ұзақ мерзімді іскерлік қарым-қатынас құруға бағытталған дағды. Нәтижелі келіссөз жүргізу төмендегі кезеңдерден тұрады:

  1. 1 Ұйым мұқтажы мен тараптардың мүддесі арасында тепе-теңдік орнату.
  2. 2 Әңгімелесушіге құрмет көрсету, оның пікірін ескеретініңді ашық білдіру.
  3. 3 Қайшылық туғанда айқын позиция ұстану: «Мен бұған келісе алмаймын» деп нақты айтып, себебін түсіндіру.
  4. 4 Мәдени айырмашылықтарды ескеру: бір елдің тәсілі әмбебап «дұрыс» шешім ретінде қабылданбауы мүмкін.

Әңгімелесушіге өктемдік ету — келіссөздің әлсіз тәсілі; тұрақты серіктестік сенім мен сыйластықтан басталады.

Жұмыс орнын жетілдіру мәдениеті

Хейстің пікірінше, менеджердің тікелей міндеттерінің бірі — қызметкерлердің тәжірибе жасап көруіне, өндірістің тиімді тәсілдерін іздестіруіне жағдай жасау. Ол бұл үшін қызметкерлерді басқа кәсіпорындарға, сауда көрмелеріне жіберуді, сатып алушылармен кездесулер ұйымдастыруды және мүмкіндік болса ішкі жарыстар өткізуді ұсынады.

3) Менеджменттің даму кезеңдері

Бастапқы қоғамдық қажеттілік

Менеджменттің алғышарттары адамдар топтасып әрекет еткен кезден-ақ байқалды. Қоғамдық өмірде басқару, әсіресе, үш салада айқын көрінді:

Саяси сала

Топтар арасында тәртіп орнату, келісім мен ережені бекіту.

Экономикалық сала

Өндірісті ұйымдастыру, ресурстарды бөлу және үйлестіру.

Қорғаныс саласы

Сыртқы қауіптен және табиғи қатерден қорғануды ұйымдастыру.

Мысал ретінде Египет пирамидаларын келтіруге болады: мұндай ауқымды жобалар мұқият жоспарлау мен көп адамның еңбегін үйлестіруді талап етті.

1) Ежелгі кезең

Б.з.д. IX–VII ғғ. бастап — XVIII ғасырға дейін

Бұл — ең ұзақ кезең. Басқару тәжірибесі баяу жинақталды. Таяу Шығыста шаруашылықтың бір түрінен екіншісіне көшу басқару тәсілдерінің дамуына әсер етті. Ежелгі Египетте мемлекеттік шаруашылықты басқарудың үлкен тәжірибесі жинақталып, басқару аппараты қалыптасты.

  • Сократ басқаруды ерекше қызмет саласы ретінде сипаттады.
  • Платон мемлекеттік басқару формаларын жіктеді.
  • Александр Македонский әскери басқарудың тәсілдерін дамытты.

2) Индустриялық кезең

1776–1890 жж.

Бұл кезеңде өндіріс пен мемлекеттік басқару мәселелері жаңа қырынан қаралды. А. Смит еңбектің бөлінісін талдап, мемлекет пен басшының рөлі туралы маңызды тұжырымдар жасады. Р. Оуэн өндірісті басқаруда әділеттілікке, еңбек пен жұмыс жағдайын жақсартуға назар аударды.

Есептеу техникасының пайда болуы басқару шешімдерін қабылдауға ықпал етті: 1883 жылы ағылшын математигі Ч. Бэббидж аналитикалық машинаның жобасын ұсынып, кейін басқаруда сандық тәсілдердің орны күшейе түсті.

3) Жүйелеу кезеңі

1856–1960 жж.

Басқару туралы ғылым қалыптасып, мектептер мен бағыттар көбейді. XIX ғасырдағы өндірістік революция фабрикалардың пайда болуына әкеліп, көптеген жұмысшыларды үйлестіру қажеттілігін тудырды. Жеке қожайынның бәрін өзі басқаруы қиындап, арнайы дайындалған алғашқы менеджерлер пайда болды.

Классикалық (ғылыми) бағыт

Ф. Тейлор менеджментті ғылым ретінде дамытудың алғашқы қадамдарын жасап, ұйым тиімділігіне басымдық берді. Ф. және Л. Гилбреттер еңбек қозғалысын зерттеп, хронометраж бен жұмыс орнын ұйымдастырудың ғылыми қағидаларын дамытты.

Анри Файоль: басқару функциялары

  • Жоспарлау
  • Ұйымдастыру
  • Кадрларды таңдау және орналастыру
  • Ынталандыру (мотивация)
  • Бақылау

Файоль еңбектері ұйымның «ұйымдастырушылық құрылымы» ұғымының орнығуына ықпал етті.

1930-жылдары адам факторына мән беретін бағыттар күшейіп, адамгершілік (human relations) және бихевиористік (мінез-құлық) мектептер дамыды.

4) Ақпараттық кезең

1960–2000 жж.

Бұл кезеңде басқаруда сандық әдістер, модельдеу және ақпараттық технологиялар ықпалы күшейді. Шешім қабылдау үдерісінде деректерді талдау, жоспарлау тәсілдерінің жаңаруы және басқаруды нәтижеге қарай ұйымдастыру өзекті бола түсті.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

  1. 1 Менеджерлерге қойылатын талаптарға сай басқару жұмысын қалай ұйымдастыруға болады?
  2. 2 Кейбір кәсіпкерлерге тән кемшіліктерге сипаттама беріңіз.
  3. 3 Менеджердің іс-әрекет бағыттары қандай?
  4. 4 Менеджерлерге қойылатын талаптарды АҚШ пен Жапония тәжірибелері бойынша салыстырыңыз.