Қазақша рефераттар

Мәдениетке түсініктеме

Мәдениет ұғымы: мәні және негізгі ерекшеліктері

Бұл екі термин бір-бірімен тығыз байланысты. «Kultur» латын тілінен шыққан ұғым ретінде адамзат тарихының тереңінен бастау алады. Сондықтан мәдениет туралы жан-жақты зерттеулер жүргізіліп, әртүрлі анықтамалар ұсынылған.

Адамзат тарихындағы даму мен өзгерістерге сәйкес мәдениет те өзгермелі әрі дамушы үдеріс ретінде көрінеді. Ол тарихи кезеңдер мен әлеуметтік тәжірибеге қарай әрқилы салаларға бөлініп, мысалы, техникалық, тұрмыстық, рулық, киіз үй мәдениеті және шаруашылық мәдениеті сияқты түрлерде қарастырылады.

Мәдениетке берілген кең тараған анықтамалар

  1. 1 Мәдениет — білімді, имандылықты, өнерді, сана-сезімді, құқықты, салт-дәстүрді, әдет-ғұрыптар мен құндылықтарды қамтитын тұтас жүйе.
  2. 2 Белгілі бір қоғамның өмір сүру тәсілі.
  3. 3 Адамдар жасаған материалдық және рухани туындылар жиынтығы.
  4. 4 Қоғамдағы салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, әрекет ету тәсілдері, ұйымдар және құрал-жабдықтар жүйесі.
  5. 5 Адамдардың наным-сенімі, тілі, рухани құндылықтары, қызығушылықтары — қысқаша айтқанда, адам тарапынан жасалып, өмірде қолданылатынның бәрі.

Ортақ түйін

Бұл анықтамалардан шығатын ортақ ерекшелік: әрбір қоғамның өзіне тән өмір сүру, ойлау және әрекет ету тәсілі болады.

Жалпылама анықтама

Осыны негізге ала отырып, мәдениетті белгілі бір қоғамға тән әлеуметтік және техникалық құрылымдарды тудыратын үдеріс деп нақтылауға болады.

Мәдениеттің динамикасы: тірі мәдениет және «өлі мәдениет»

Мәдениет өзгермелі әрі дамушы болғандықтан, оның табиғатында динамикалық сипат бар. Егер бұл динамика болмаса, мәдениет дамуын тоқтатады. Басқаша айтқанда, «өледі».

Дамуы тоқтаған мәдениеті бар қоғам да өмір сүру ерекшелігінен айырылады: уақыт өте ол тарихқа сіңіп, жоғалады. Мұндай мәдениеттердің сақталатын орны көбіне мұражайлар.

Мәдениет қоғамның бар екенін де, оның белсенді күйде екенін де білдіреді. Егер мәдениет «жанды» болса — яғни өзгеріп, дамып отырса — сол мәдениетке тән қоғам да өміршең болады. Мұның айқын дәлелдерінің бірі — сол қоғамға қатысты сәулеттік мұралар.

Мәдениетке әсер ететін факторлар және салыстырмалы бағалау мәселесі

Мәдениетке өзіне қатысты қоғамның ерекшеліктері ғана емес, өмір сүрген аймақтың климаттық жағдайы, сауда-саттық мүмкіндіктері және басқа да сыртқы шарттар ықпал етеді.

Маңызды қағида

Мәдениетті қоғам өміріндегі өзгерістермен қатарласа ілгері, жоғары, төмен немесе дәуірлес құбылыс ретінде қарастыруға болады. Дегенмен бір қоғамның мәдениетін «жоғары», ал өзгенікін «төмен» немесе «көнерген» деп біржақты бөлу дұрыс емес: мәдениет уақыт пен аймақ шарттарына қарай өзгеріп отырады.

Әрбір мәдениет өзінің географиялық ортасына, адам факторына және қоғамдық құрылымына байланысты жаңарып, жаңа сипаттар алып отырады. Ең маңыздысы — мәдениеттің сыртқы әсерлерге қарамастан өз болмысын жоғалтпай, белгілі бір уақыт ішінде өз қоғамының қажеттіліктерін қамтамасыз ете алуы.

Өркениет ұғымы және оның мәдениетпен байланысы

Өркениетті ұлтаралық деңгейдегі ортақ құндылықтарға көтерілген түсініктер, әрекеттер, көзқарастар және өмір сүру тәсілдерінің жиынтығы деп сипаттауға болады. Өркениеттің бастау алар қайнар көзі — мәдениет.

Мысал: «Батыс өркениеті»

«Батыс өркениеті» діни тұрғыдан христиандық қоғамдардың рухани-әлеуметтік құндылықтарын және нақты ғылымға сүйенген техникалық дамуларын қамтиды. Алайда бұл өркениет аясындағы әрбір ұлттың өз мәдениеті бар: француз, неміс, ағылшын мәдениеті — бір-біріне толықтай ұқсас емес.

  • Тілдері, әдет-ғұрыптары, дәстүрлері, моральдық түсініктері әртүрлі.
  • Әдебиеті мен көркем өнері, тіпті киіну салты да бірдей емес.
  • Христиан дінін ұстанғанына қарамастан, діни әрекеттерінде де айырмашылық бар.

Міне, осы айырмашылықтар — әр ұлттың мәдени элементтерін құрайды және әр ұлттық қоғамды жеке мәдениет иесі ретінде көрсетеді.

Мәдениет пен өркениетті салыстыру

  1. 1 Мәдениет сипаты жағынан ұлттық, яғни өзіне тән ерекшелігі бар.
  2. 2 Өркениет ұлтаралық, яғни жалпылық сипатқа ие.
  3. 3 Өркениет мәдениеттен туындайды.
  4. 4 Кез келген ұлт географиялық орта мен уақыт ерекшеліктеріне байланысты бір мезетте бірнеше өркениет ықпалында өмір сүре алады.

Өркениеттің пайда болуы мен дамуының шарттары

Өркениеттердің қалыптасуы және дамуы белгілі бір шарттардың орындалуын талап етеді:

1) Географиялық және аймақтық шарттар

Аймақтың өмір сүру жағдайы тым қолайсыз болса, ірі өркениет пайда болмайды немесе болса да айтарлықтай дамымайды. Ал шарттар шамадан тыс қолайлы болса, табиғатқа тәуелділік азайып, өркениеттік серпін бәсеңдеуі мүмкін.

2) Қоғамда белсенді топтың болуы

Қоғамды алға жетелейтін әлеуметтік белсенділік, бастамашыл орта және ұйымдасу деңгейі өркениеттік дамуды күшейтеді.

3) Аймақ пен адам арасындағы тұрақты байланыс

Табиғи ортаға бейімделу, оны игеру және ұзақ мерзімді тәжірибе мәдени құндылықтардың орнығуына негіз болады.

Өркениетті тудыратын мәдени құндылықтардың үш тірегі

География

Климат, көлдер мен теңіздер, өзендер, өсімдік жамылғысы, пайдалы қазбалар сияқты факторлар мәдениеттің қалыптасуына ықпал етеді.

Адам

Мәдени құндылықтардың ұрпақтан ұрпаққа берілуі отбасы тәрбиесімен және күнделікті өмірдегі дағдылармен тығыз байланысты. Тәрбие тек оқу орындарында емес, күнделікті ортада да қалыптасады.

Қоғам

Жеке тұлға тудырған мәдени құндылықтар қоғам тарапынан қабылданғанда ғана орнығады. Қоғам өз құрылымына үйлесетінін қабылдап, қайшы келетінін қабылдамай, мәдениеттің келесі ұрпаққа берілуін қамтамасыз етеді.

Салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптың орны

Ұлттардың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрпы — төл мәдениеттің өзегіне қайшы келмей, жаңа үлестерді қабылдай отырып, негізгі сипатын сақтап өмір сүретін құндылықтар жүйесі.