Несие түрлері
Несие түрлері және олардың жіктелуі
Несие түрлері — несиеден туындайтын, белгілі бір қасиеттері бар экономикалық қатынастардың нақты көрінісі. Бұл жерде «түр» ұғымы формаға қарағанда жіктеу үшін қолданылады: ол несиені әртүрлі экономикалық қатынастар ретінде түсіндіруге мүмкіндік беретін категория.
1) Мерзімі бойынша
- Қысқа мерзімді — 1 жылға дейін
- Орта мерзімді — 1 жылдан 3–5 жылға дейін
- Ұзақ мерзімді — 3–5 жылдан жоғары
2) Несиелеу объектісі бойынша
- Негізгі қорларға берілетін несие
- Айналым қорларына берілетін несие
3) Несиелеу әдісі бойынша
Қалдық бойынша несиелеу
Қаржыландыру қалдық (қажеттілік) деңгейіне қарай беріледі.
Айналым бойынша несиелеу
Несиелеу тауар-ақша айналымының қарқынына байланысты жүргізіледі.
Несиелік ақшалардың түрлері
Несиелік ақшалардың негізгі түрлері: вексель, банкнота және чек. Өндіріс пен саудада өнімді өндіру, сату және коммерциялық қызмет көрсету барысында өндіруші-жабдықтаушы қаржы тапшылығына жиі ұшырайды. Мұндай жағдайда сатып алушы есеп айырысуды кейінге қалдырады, яғни өнім несиеге сатылады.
Вексель
Несиені қайтару кезеңінде несие ақшаларының бір түрі ретінде вексель пайда болады. Вексель — белгіленген мерзім аяқталғаннан кейін оның иесіне вексельде көрсетілген соманы қарыз алушыдан талап етуге құқық беретін жазбаша қарыздық міндеттеме. Ол заңды түрде бекітілген төлем міндеттемесі әрі бағалы қағаз болып табылады.
Қалай беріледі?
Борышқор (вексель беруші) тауарды несиеге алған кезде вексельді тауар сатушыға (вексель ұстаушыға) береді.
Неге маңызды?
Төлем дағдарысын реттеуге көмектеседі, қорлардың айналысын жылдамдатады және есеп айырысуды жеделдетеді.
Вексель нарығының қызметі
Қысқа мерзімді несие беру арқылы ақша қаражатын бөлу. Вексель айналымының негізінде серіктестердің бірін-бірі еркін таңдауы, өзара бақылауы және сенімі жатады. Вексель төлем құралы ретінде, вексель берушіге белгілі бір деңгейде сенім болған жағдайда ғана қабылданады.
Басқа қарыз міндеттемелерінен айырмашылығы
- Дерексіздік — қарыздың қандай мақсатпен алынғаны көрсетілмейді.
- Даусыздық — жағдайға қарамастан міндетті түрде төленуі тиіс.
- Айналымдылық — вексельді басқа тұлғаға беруге болады (қолма-қол ақшаның орнына қолдануға мүмкіндік береді).
Осы қасиеттеріне байланысты вексельді кейде «сауда ақшасы» деп те атайды.
Вексельдің түрлері
Вексель екіге бөлінеді: жай және аудармалы. Қазақстан Республикасының «Вексель айналысы туралы» (28.04.1997) заңына сәйкес:
Жай вексель (соло)
Вексель ұстаушыға көрсетілген соманы белгілі уақытта немесе талап ету бойынша төлеу туралы вексель берушінің негізделмеген міндеттемесін білдіреді.
Аудармалы вексель (тратта)
Көрсетілген соманы белгілі уақытта алғашқы ұстаушыға (ремитентке) үшінші тұлға (трассат) төлеуі туралы вексель берушінің (трассанттың) негізделмеген ұсынысын білдіреді.
Банкнота
Банкнота — әр мемлекеттің эмиссиялық банкі шығаратын және иесінің талабы бойынша төленуге тиіс, пайызсыз банк билеті.
Вексельден негізгі айырмашылықтары
- Мерзіміне қарай: вексель — мерзімді қарыздық міндеттеме, ал банкнота — мерзімсіз қарыздық міндеттеме.
- Кепілдігіне қарай: вексельді жеке кәсіпкерлер шығарады және жеке кепілдікке сүйенеді, ал банкнота орталық банк арқылы шығарылатындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.
Классикалық банкнота
Алғашқы қалыптасқан түрі: алтынға еркін айырбасталатын, алтынмен қамтамасыз етілген орталық банк билеті.
Жай банкнота
Қазіргі айналыстағы орталық банк билеті: металға айырбасталмайды, орталық банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі.
Қазіргі жай банкноталар алтынмен тікелей қамтамасыз етілмейді, алайда олардың белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі сақталады және олар қағаз ақша айналысының заңдылықтарына бағынады.
Чек
Чек — ағымдағы шот иесінің (чек жазып берушінің) чекті ұстаушыға белгілі бір соманы төлеу немесе оны басқа ағымдағы шотқа аудару туралы өз банкіне берген жазбаша бұйрығы. Тарихта алғашқы чектер 1683 жылы Англияда пайда болған.
Чек түрлері
- Ақшалай чек — банктен қолма-қол ақша алуға арналған.
- Атаулы чек — белгілі бір тұлғаның атына жазылады, аударылмайды.
- Ордерлі чек — индоссамент арқылы басқа тұлғаға беруге болады.
- Есеп айырысу чегі — заңды тұлғалар арасындағы қолма-қолсыз төлемге қолданылады.
- Жол чегі — туристік сапарларға арналған төлем құралы.
- Кепілдендірілген чек — банктің төлемге кепілдігін білдіреді.
Чекпен есеп айырысу қашан ыңғайлы?
- Төлеуші тауарды алғанға дейін төлем жасағысы келмесе, ал жабдықтаушы төлем кепілдігі болғанша тауарды жібергісі келмесе.
- Сатушы (қарсы тарап) белгісіз болған жағдайда.
Маңызды мерзім
Чек берілген күннен бастап 10 күн ішінде банкке төлеуге ұсынылуы тиіс.