Үстеудің сөзжасамдық жұрнақтары
Оқу-әдістемелік материалдар: құрылым және негізгі ұғымдар
Сөзжасам мен грамматика — тіл білімінің өзара тығыз байланысты салалары. Бұл жазбада пән мазмұны, негізгі терминдер және дәрістердің өзек тақырыптары жүйелі түрде берілді: сөзжасамдық тәсілдер, сөзжасамдық бірліктер, сондай-ақ грамматикалық мағына мен грамматикалық категория секілді базалық ұғымдар.
Фокус
Туынды сөздердің жасалу жолдары, сөзжасам жүйесінің заңдылықтары, типтері мен үлгілері.
Нәтиже
Морфология, синтаксис және лексикологиямен байланыстағы сөзжасамды тұтас жүйе ретінде түсіну.
Глоссарий
Төмендегі анықтамалар мәтіндегі терминдерді біріздендіріп, оқу барысында негізгі ұғымдарды тез бағдарлауға көмектеседі.
Сөз таптарына ауысу (конверсия)
- Адвербиалдану
- Сөздің үстеу тобына ауысуы.
- Адъективация
- Сөздің сын есімдер тобына ауысуы.
Негізгі тілдік бірліктер
- Морфема
- Тілдің ең кіші мағыналы бірлігі, негізгі таңба.
- Түбір
- Сөздің лексикалық мағынасын сақтайтын негізгі бөлік.
- Аффикс
- Тілдік элемент; сөзжасам мен форма тудыруда қызмет атқарады.
- Қосымша морфема
- Морфеманың бір түрі (жұрнақ, жалғау қызметіндегі бірлік).
Грамматика және морфология
- Грамматика
- Тілдің құрылымын, морфологиялық категориялар мен тұлғаларды зерттейтін сала.
- Морфология
- Сөз тұлғаларының құрылысы мен мағынасын айқындайтын тіл механизмдерін зерттейтін ғылым.
- Грамматикалық категория
- Бірыңғай мағыналы грамматикалық тұлғалар қатарларының қарама-қарсы қойылатын жүйесі.
Сөз таптары (қысқаша)
- Зат есім
- Заттық ұғымды білдіретін сөздер.
- Сын есім
- Заттың әр түрлі сыр-сипатын білдіретін сөздер.
- Сан есім
- Сандық ұғымды білдіретін, есімдер тобына жататын сөздер.
- Етістік
- Қимыл-әрекетті білдіретін сөз табы.
- Көсемше
- Негізгі қимылдың жай-күйін, жанама қимылды білдіретін етістік түрі.
- Етіс
- Қимыл-әрекеттің субъект пен нысанға қатысын білдіретін етістік түрі.
- Үстеу
- Қимылдың жай-күйін және әр түрлі белгілерін сипаттайтын сөз табы.
- Еліктеуіш сөздер
- Дыбысқа еліктеуден немесе құбылыс көрінісінен туған сөздер.
- Шылау
- Лексикалық мағынасы солғындап, грамматикалық қызмет атқаратын тілдік бірліктер.
- Одағай
- Адамның сезімін, көңіл-күйін білдіретін сөз табы.
Сөзжасамдық бірліктер жүйесі
- Сөзжасамдық ұя
- Бір негізгі түбірден тараған туынды түбірлердің жиынтығы.
- Сөзжасамдық тізбек
- Бір түбірден тараған, бірінен-бірі тікелей туындайтын, біріне-бірі негіз болатын сөздер тобы.
- Сөзжасамдық жұп
- Негіз сөз бен негізді сөздің қатынасы.
- Сөзжасамдық тарам
- Бір түбірден бір сатыда жасалатын туынды түбірлердің тобы.
- Сөзжасамдық саты
- Жұрнақтардың жалғану ретіне қарай сатылай орналасқан туынды сөздер жүйесі (тік және көлденең қатарлар).
- Негіз сөз
- Туынды түбір жасауға қатысқан, лексикалық мағынасы бар сөз (негізгі түбір де, туынды түбір де болуы мүмкін).
- Негізді сөз
- Негіз сөзбен салыстырғанда морфемдік және мағыналық құрылымы күрделірек сөз.
- Негізсіз сөз
- Сөзжасамдық тізбектегі түп негіз (бірінші) сөз; оған негіз болатын сөз болмайды.
- Негіз емес сөз
- Сөзжасамдық тізбектегі соңғы туынды түбір; тізбекте басқа сөзге негіз болмайды.
- Туынды түбір
- Синтетикалық тәсіл арқылы жасалған туынды сөз: негіз сөз + сөзжасамдық жұрнақ.
Сөзжасамдық тәсілдер
- Синтетикалық тәсіл
- Негізгі түбірге жұрнақ жалғау арқылы жаңа сөз жасау.
- Аналитикалық тәсіл
- Екі не одан көп түбірдің бірігуі, қосарлануы, тіркесуі немесе қысқаруы арқылы жасалу.
- Лексика-семантикалық тәсіл
- Сөздің жаңа мағынаға көшуі арқылы жаңа сөздің жасалуы.
Дәрістер
Дәрістер модульдерге бөлініп, тақырыптар теориялық ұғымдардан бастап, нақты тәсілдер мен байланыстарға дейін бірізді түрде өрбиді.
№1 модуль: Сөзжасам пәні және оның зерттеу нысандары
Бұл модуль сөзжасамды тіл білімінің дербес саласы ретінде танытып, оның нені зерттейтінін және басқа салалармен байланысын түсіндіреді.
№1 дәріс: Сөзжасам — тіл білімінің жеке саласы
Негізгі мәселелер
- Сөзжасамның дербес сала ретіндегі сипаты.
- Сөзжасам жүйесін зерттеген ғалымдар мен еңбектер.
- Морфология, синтаксис, лексикологиямен байланысы.
Түйінді ой
Сөзжасамның дербес сала болып танылуы оның өзіндік зерттеу нысанының болуымен байланысты: сөзжасам жүйесі, сөзжасамдық бірліктер, заңдылықтар, амал-тәсілдер және туынды сөздер. Сөзжасам нәтижесінде жасалған туынды сөздер сөздік қорды толықтырып, лексикологияның да назарында болады; ал морфемалармен жұмыс істеуі морфологиямен жақын байланысты көрсетеді. Сонымен бірге синтаксистік құрылымдар да сөзжасаммен сабақтасады.
Бақылау сұрақтары
- Сөзжасамның тіл білімінің дербес саласы екендігін дәлелдейтін себептер қандай?
- Сөзжасам нені зерттейді?
- Сөзжасам тілдің басқа салаларымен қалай байланысады?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. Алматы, 2002.
- Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Алматы, 1999.
- Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы. Алматы, 2003.
- Бейсембайқызы З. Сөзжасам пәнін модуль бойынша оқыту. Алматы, 2000.
- Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989.
- Қалиев Ғ. Қазақ тілінің сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002.
№2 дәріс: Сөзжасамдық тәсілдер
Негізгі тәсілдер
- Синтетикалық тәсіл
- Аналитикалық тәсіл
- Лексика-семантикалық тәсіл
Түйінді ой
Туынды сөздің жасалу жолдары сөзжасамдық тәсілдер деп аталады. Қазақ тілінде тарихи тұрғыдан орныққан үш негізгі тәсіл бар: синтетикалық, аналитикалық және лексика-семантикалық. Синтетикалық тәсілде екі бірлік міндетті қатысады: лексикалық мағыналы негіз сөз және сөзжасамдық жұрнақ. Аналитикалық тәсіл — екі не одан көп сөзден бір лексикалық мағыналы күрделі сөз жасау; оның негізгі түрлері: сөзқосым, қосарлау, тіркестіру, қысқарту. Лексика-семантикалық тәсілде сөз жаңа мағынаға көшіп, кейде сөз табын да өзгертеді (конверсия), оның кең тараған түрінің бірі — заттану (субстантивация).
Бақылау сұрақтары
- Сөзжасамдық тәсілдер дегеніміз не?
- Қазақ тіліндегі сөзжасамның негізгі тәсілдері қандай?
- Синтетикалық тәсілдің басты белгілері қандай?
- Аналитикалық тәсіл дегеніміз не және оның түрлері қандай?
- Лексика-семантикалық тәсіл қалай жүзеге асады?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. Алматы, 2002.
- Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Алматы, 1999.
- Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы. Алматы, 2003.
- Бейсембайқызы З. Сөзжасам пәнін модуль бойынша оқыту. Алматы, 2000.
- Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989.
№3 дәріс: Сөзжасамның негізгі теориялық ұғымдары
Негізгі ұғымдар
- Туынды сөз
- Сөзжасамдық ұя
- Сөзжасамдық тұлға
- Сөзжасамдық мағына
- Сөзжасамдық тип және үлгі
- Сөзжасамдық тізбек
Түйінді ой
Сөзжасамның теориялық өзегі — туынды сөздердің жасалуын сипаттайтын ұғымдар жүйесі. Туынды сөздер сөзжасамдық тәсіл арқылы бірліктердің өзара қатынасы нәтижесінде жасалады. Сөзжасамдық ұя жаңа сөздердің өрбуіне негіз болатын өзек мағынаны қалыптастырады. Сөзжасамдық тип — бір сөз табынан белгілі бір жұрнақ арқылы жасалатын ұқсас мағыналы туынды сөздердің үлгісі; ал сөзжасамдық үлгі — нақты жасалу қалпы.
Бақылау сұрақтары
- Туынды сөздер дегеніміз не?
- Сөзжасамдық ұя және сөзжасамдық тұлға қалай түсіндіріледі?
- Сөзжасамдық тип, тізбек және тарам ұғымдарының айырмасы қандай?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. Алматы, 2002.
- Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы. Алматы, 2003.
- Бейсембайқызы З. Сөзжасам пәнін модуль бойынша оқыту. Алматы, 2000.
- Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989.
- Қалиев Ғ. Қазақ тілінің сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002.
№4 дәріс: Сөзжасамдық тізбек, тарам, саты
Анықтамалар
- Сөзжасамдық тізбек
- Бір түбірден тараған, біріне-бірі негіз болатын негізді сөздердің тобы; міндетті түрде түп негіз сөзден басталады.
- Сөзжасамдық тарам (парадигма)
- Бір негіз сөзден бір сатыда өрбіген туынды сөздердің жиынтығы.
- Сөзжасамдық саты
- Негіз сөз бен жұрнақтың байланысу реті арқылы көрінетін жасалу кезеңдері.
Түйінді ой
Сөзжасамдық тізбекте түп негіз сөз тұрақты болады, ал туынды сөздердің саны бірден бірнешеуге дейін өзгеруі мүмкін. Морфологиялық тарам мен сөзжасамдық тарамды ажыратудың маңызды белгісі: морфологиялық тарамда лексикалық мағына сақталып, грамматикалық мағына ғана өзгереді; сөзжасамдық тарамда жаңа лексикалық мағына туындайды.
Бақылау сұрақтары
- Сөзжасамдық тізбек дегеніміз не?
- Сөзжасамдық тарам дегеніміз не?
- Сөзжасамдық саты ұғымы қалай түсіндіріледі?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. Алматы, 2002.
- Салқынбай А. Қазақ тілі сөзжасамы. Алматы, 2003.
- Бейсембайқызы З. Сөзжасам пәнін модуль бойынша оқыту. Алматы, 2000.
- Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі. Алматы, 1989.
- Қалиев Ғ. Қазақ тілінің сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002.
№2 модуль: Грамматика және оның салалары
Бұл модуль грамматиканың зерттеу нысанын, морфология мен синтаксистің қызметін және негізгі грамматикалық ұғымдарды жүйелейді.
№5 дәріс: Грамматиканың нысаны, салалары және грамматика түрлері
Негізгі тұжырым
Грамматика тілдің грамматикалық құрылысын зерттейді. Ойды жеткізу үшін сөздер өзара грамматикалық заңдылықтар арқылы байланысады. Грамматиканың екі ірі саласы бар: морфология және синтаксис. Морфология сөздің грамматикалық мағынасы мен көрсеткіштерін, сондай-ақ сөз таптарын қарастырады; синтаксис сөз тіркесі мен сөйлем құрылымын зерттейді.
Грамматика түрлері
- Салыстырмалы
- Салғастырмалы
- Тарихи
- Сипаттамалы
Бақылау сұрақтары
- Грамматика нені зерттейді?
- Морфология мен синтаксис нені зерттейді?
- Зерттеу мақсатына қарай грамматика қандай түрлерге бөлінеді?
- Қазақ тілі морфологиясын зерттеген ғалымдарды атаңыз.
Ұсынылатын әдебиеттер
- Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1991. 3–12-б.
- Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. Алматы, 2007. 3–14-б.
- Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы, 1998.
№6 дәріс: Негізгі грамматикалық ұғымдар
Сөз және грамматикалық мағына
Сөз — күрделі тілдік категория: ол зат не құбылыс туралы ұғымның атауы және қоғамда орныққан мағынаға ие. Адам көптеген мағынаны жеке лексикалық сөзбен ғана емес, грамматикалық амал-тәсілдер арқылы да жеткізеді.
Форма, тәсіл, категория
- Грамматикалық форма
- Жалпы грамматикалық мағыналарды білдіретін амал-тәсілдердің көрінісі.
- Грамматикалық сөзтұлға
- Белгілі бір грамматикалық мағынаны білдіретін тұлға.
- Синтетикалық сөзтұлға
- Қосымшалар арқылы түрленген сөз.
- Аналитикалық сөзтұлға
- Көмекші сөздер мен аналитикалық форманттар арқылы түрленген сөз.
- Грамматикалық категория
- Жүйелі грамматикалық мағыналардан тұратын және оларды білдіретін арнайы көрсеткіштері бар тілдік құбылыс (морфологиялық және синтаксистік түрлері бар).
- Жалғау
- Нөлдік қосымша
- Грамматикалық жұрнақ
Бақылау сұрақтары
- Грамматикалық мағына дегеніміз не?
- Грамматикалық форма дегеніміз не?
- Грамматикалық категория дегеніміз не?
Ұсынылатын әдебиеттер
- Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Алматы: Ана тілі, 1991. 3–12-б.
- Оралбай Н. Қазіргі қазақ тілінің морфологиясы. Алматы, 2007. 3–14-б.
- Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты. Алматы, 1998.
Қорытынды бағдар
Сөзжасам тілдің сөздік қорын жаңа атаулармен толықтыратын жүйе болса, грамматика сол атаулардың қатынасқа түсу тәртібін және мағыналық-реңктік қызметін түсіндіреді. Екі сала да морфема, тұлға, мағына және құрылым сияқты ортақ тірек ұғымдарға сүйенеді.