Аудиторлық тәуекелділік
Кіріспе
Аудиторлық қызмет ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы әлемдік экономикалық дағдарыс кезеңінен бастап халықаралық тәжірибеде белсенді қолданысқа еніп, экономикалық қатынастардың ажырамас бөлігіне айналды. Бүгінде аудит экономиканы басқарудың тиімді құралы ретінде орнығып, қаржылық ақпараттың сенімділігін арттыруға бағытталған негізгі институттардың бірі болып саналады.
Қазақстандағы шаруашылық жүргізудің қазіргі кезеңі басқарудың жаңа тұжырымдамасының қалыптасуымен сипатталады. Бұл тұжырымдамада қызмет көрсету саласы экономикалық дамудың қозғаушы күшіне айналады. Әлемдік үрдістерге сәйкес, соңғы онжылдықтарда елімізде де нарықтық инфрақұрылым кеңейіп, оның маңызды элементтері ретінде аудиторлық және консалтингтік компаниялардың рөлі күшейді.
Қазақстанда аудит пен консалтингтің қалыптасуы мен дамуы 1990-жылдардан бастап қарқын алды. Бұған бизнес жүргізудің құқықтық негіздерінің нығаюы, сондай-ақ кәсіби кеңес беру қызметіне сұраныстың артуы ықпал етті. Инвестициялық климаттың жақсаруы отандық және шетелдік инвестиция көлемін ұлғайтып, нәтижесінде аудиторлық-консалтингтік қызмет нарығының өсуін жеделдетті.
Қазіргі қазақстандық кәсіпорындар үшін кәсіби аудиторлар мен кеңесшілердің қызметі басқарушылық шешімдердің негізділігін арттыруға, қаржылық және шаруашылық тәуекелдерді азайтуға, ресурстарды ұтымды пайдалануға және бәсекеге қабілеттілікті күшейтуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына көшу де аудитке және консалтингке деген сұранысты арттырды.
Аудитті оқып-үйрену тәртібі бұған дейін ұсынылатын пәндердің логикалық жалғасы болып табылады: статистика, микро және макроэкономика, бухгалтерлік есеп принциптері, басқарушылық есеп, қаржылық есеп, салық есебі және басқа да пәндер. Бұл курс аудиттің негізгі ұғымдарын, теориясын, технологиясын, әдістемесін, аудиторлық тексеру материалдарын қарастыру мен рәсімдеу тәртібін, сондай-ақ халықаралық жалпы қабылданған жүйе мен стандарттарға сүйенетін терминдер мен анықтамаларды қамтиды. Курс соңында курстық жұмысты орындау қарастырылған.
Пәннің мақсаты және құрамдас бөлімдері
Аудит — ұйымның қаржылық есептілігін және өзге де экономикалық ақпаратын тәуелсіз зерттеу; ішкі бақылау жүйесінің жай-күйін талдау; бухгалтерлік есептің қолданыстағы заңнамаға сәйкестігін тексеру, сондай-ақ әртүрлі сұрақтар бойынша аудиторлық қызметтер көрсету.
Курстың негізгі мазмұны
- Аудиттің қағидалары, ұғымдары және анықтамалары
- Аудит стандарттары және аудиторлардың кәсіби этикасы
- Аудиторлық қорытынды (есеп) жасау тәртібі
Оқытудың мақсаты
Студенттерге аудиттің стандарттарын, принциптерін, әдістері мен тәсілдерін, аудит жүргізу тәртібін және аудиторлық қорытынды жасауды үйрету.
Оқытудың міндеттері
Аудиторлық тексерудің әдістерін меңгерту, ұйым мүлкі мен олардың қалыптасу көздеріне тексеру жүргізуді үйрету.
Студент меңгеруі тиіс
Білуі керек
- Аудиттің әдістері мен тәсілдері
- Аудиторлардың этикалық кодексі
- Аудит стандарттары
- ҚР «Аудиторлық қызмет туралы» Заңы
- Жұмыс құжаттары және аудиторлық дәлелдемелер
- Аудитті жоспарлау және аудиторлық тәуекел
Істей алуы керек
- Аудитті ұйымдастыру тәртібін қолдану
- Аудиторлық тексерудің теориялық негіздерін тәжірибеде пайдалану
- Аудиторлық қорытынды (есеп) дайындау
Аудит пәнінің жұмыс жоспары
Төменде пән бойынша тақырыптар және дәріс пен тәжірибелік сабақтарға бөлінген сағаттар көлемі берілген.
| Тақырып | Барлығы (сағ.) | Дәрістер | Тәжірибелік сабақтар |
|---|---|---|---|
| 1. Аудиттің түрлері және мәні, мазмұны | 4 | 2 | 2 |
| 2. ҚР-дағы аудиторлық қызметті нормативтік реттеу жүйесі | 4 | 2 | 2 |
| 3. Бақылау және аудит | 5 | 3 | 2 |
| 4. Аудиторлық тәуекел және оның маңызы | 5 | 3 | 2 |
| 5. Аудиторлық дәлелдемелерді алу әдістемесі | 4 | 2 | 2 |
| 6. Аудитті жүргізу тәртібі | 4 | 2 | 2 |
| 7. Аудит сапасын бақылау | 4 | 2 | 2 |
| Жиыны | 30 | 15 | 15 |
Аудит пәнінің жұмыс бағдарламасы (тақырыптар бойынша)
1-тақырып. Аудиттің түрлері және мәні, мазмұны
- Аудиттің анықтамасы, мақсаты, міндеттері және функциялары
- Аудиттің пайда болуы және даму кезеңдері; объектілері мен пәні
- ҚР аудит нарығының қазіргі жағдайы; аудит постулаттары мен тұжырымдамасы
- ХАС 200: қаржылық есептілік аудитін реттейтін жалпы принциптер мен мақсаттар
- Ішкі және сыртқы аудит: өзара байланысы, ерекшеліктері; ішкі аудиттің мақсаты
2-тақырып. ҚР-дағы аудиторлық қызметті нормативтік реттеу жүйесі
- Шетелдік бақылау тәжірибесі және ҚР-дағы реттеу органдарының құрылымы мен функциялары
- ҚР «Аудиторлық қызмет туралы» заң және өзге нормативтік-құқықтық актілер
- Кәсіби аттестациялау және лицензиялау; аудитордың құқықтары, міндеттері және жауапкершілігі
- Кәсіби этика кодексі; халықаралық тәжірибе
3-тақырып. Бақылау және аудит
- Экономикалық бақылаудың компания басқару жүйесіндегі орны
- Ішкі бақылау жүйесінің элементтері, бағалау және құжаттау
- Электрондық өңделетін мәліметтер аудиті
- ХАС 315: субъектіні түсіну және мәнді бұрмалаушылық тәуекелдерін бағалау
4-тақырып. Аудиторлық тәуекел және оның маңызы
- Маңыздылық тұжырымдамасы: критерийлер, деңгей және қолдану
- Алаяқтық пен қателерді айқындау; ХАС 240 бойынша аудитор жауапкершілігі
- Аудиторлық тәуекел компоненттері: ажырамас, бақылау және анықталмау тәуекелі
- Тәуекелді бағалау моделі және оны азайту стратегиясы
5-тақырып. Аудиторлық дәлелдемелерді алу әдістемесі
- Аудиторлық дәлелдемелердің рөлі, талаптары және жіктелімі
- Тексеру қабылдамалары, бақылау әдістері және рәсімдер
- ХАС 500: аудиторлық дәлелдемелер; аналитикалық процедуралар және тәуекелге жауап
6-тақырып. Аудитті жүргізу тәртібі
- Аудиторлық іріктеу: қағидалар, өлшем, әдістер; ХАС 530
- Аудит кезеңдері және жоспарлау; клиентпен алдын ала танысу
- Келісім-хат және шарттар; ХАС 210
- Аудиторлық есеп: жалпы талаптар; ХАС 700 және ХАС 701
7-тақырып. Аудит сапасын бақылау
- Сапаны басқару жүйесі және аудит сапасын бақылау қағидалары
- Ішкі және сыртқы бақылау; аудит сапасы үшін жауапкершілік
- Аудитті құжаттау: жұмыс құжаттарының мазмұны, форматы, файлды қалыптастыру; ХАС 230
Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері
Студенттің өзіндік жұмысының ең маңызды әрі жауапты түрлерінің бірі — курстық жұмысты орындау. Бұл жұмыс «Аудит» пәнін меңгеруді қорытындылайтын бекіту кезеңі болып табылады және жеткілікті тәжірибелік материалдар негізінде жазылады.
Курстық жұмыстың мақсаты
- Таңдалған мәселе немесе бекітілген тақырып бойынша білімді тереңдету арқылы теориялық дайындықты нығайту.
- Аудит әдістері мен процедураларын қорыту және ақпарат көздерін (алғашқы құжаттар, есеп регистрлері, қаржылық және салықтық әдістемелер) талдау дағдысын қалыптастыру.
- Маңыздылық пен тәуекелді анықтау, ішкі бақылау жүйесін түсіну және бағалау, аудиттің жалпы жоспары мен бағдарламасын құру.
- Тақырып бойынша құжаттарды талдап, негізделген ұсыныстар әзірлеу және аудиторлық есеп дайындау.
- Есепті бақылауды ұйымдастыру және ішкі аудит мәселелерін шешу жолдарын іздестіру; ғылыми-зерттеу жұмысына дайындықты тексеру.
Неге бұл маңызды?
Экономиканы тиімді басқару ұсынылған қаржылық есептегі ақпараттың нақтылығы мен сенімділігіне тәуелді. Сондықтан аудиттің негізгі міндеттерінің бірі — қаржылық есептіліктің нақтылығын бағалау және оның ұсынылуы мен концептуалдық негізінің ашылуын аудиторлық пікір арқылы қамтамасыз ету.
Курстық жұмыстың құндылығы тәжірибеде қолдануға болатын нақты ұсыныстармен және экономикалық тиімділікке әсер ететін дәлелді шаралармен айқындалады. Студент таңдаған тақырыпты жан-жақты қарастырып, оның өзектілігін көрсетуі қажет.
Жұмыс барысында ҚР Президентінің жарлықтары, аудит стандарттары, ғылыми-оқу әдебиеттері, үкіметтің нормативтік-құқықтық құжаттары және бұқаралық ақпарат құралдарындағы материалдар пайдаланылады.
Курстық жұмыс тақырыбын таңдау және бекіту тәртібі
Курстық жұмыс тақырыптарын оқытушы әзірлейді және кафедра мәжілісінде бекітеді. Тақырыптар «Аудит» курсы бойынша өзекті мәселелерден іріктеледі.
Студент таңдалған тақырып арқылы пән бойынша алған білімін жүйелеп, аудитті ұйымдастыру мен әдістемесіне қатысты мәселелерді тереңдетеді және болашақ мамандығына қажетті дағдыларды жетілдіреді.
Жұмыс барысының логикасы
- 1 Студент тақырыпты таңдайды, оқытушы сол тақырыпты студентке бекітеді.
- 2 Студент жоспар (құрылым) әзірлейді және оқытушымен келіседі.
- 3 Жоспар бекітілгеннен кейін студент жұмысты жазуға кіріседі, оқытушы мазмұн мен рәсімдеу бойынша кеңес береді.
Жоспар құру — жауапты кезең. Бір тақырып бірнеше нұсқада ашылуы мүмкін: бірінде теориялық қыры басым болса, екіншісінде практикалық талдауға басымдық беріледі. Тақырып таңдауда студенттің ғылыми және тәжірибелік қызығушылығы ескеріледі.
Курстық жұмысты орындауға қойылатын талаптар
1) Мазмұнның өзектілігі
Теориялық мәселелер Қазақстандағы нарықтық экономиканың қазіргі ерекшеліктерімен байланыстырылуы тиіс. Сандық көрсеткіштерді, есептілікті, кесте/график/диаграммаларды қолдану ұсынылады.
2) Логика және тіл
Баяндау сауатты, түсінікті және логикалық жүйелі болуы керек. Әр бөлім бір-бірін толықтырып, ой ағымы үзілмеуі тиіс.
3) Дереккөздер
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі дұрыс рәсімделуі қажет; сілтемелер нақты әрі тексерілетін болуы тиіс.
Рәсімдеу бойынша негізгі нұсқаулар
- Курстық жұмыс стандартты форматтағы беттерде машиналық немесе қолжазба тәсілмен орындалады.
- Электронды нұсқа: Microsoft Word, KZ Times New Roman, 14 кегль; ұсынылатын көлемі — 35–40 бет.
- Жиектер: сол жақ — 25 мм, оң жақ — 15 мм, жоғарғы — 25 мм, төменгі — 25 мм.
- Жұмыс 3 тараудан тұрады; әр тарау жаңа беттен басталады; бөлімдер 1.1, 1.2 тәрізді нөмірленеді.
- Беттер нөмірленеді: титул, мазмұн және кіріспенің бірінші беті есептеледі, бірақ нөмір қойылмайды.
- Дәйексөздер тырнақшаға алынады, бет соңында дереккөз көрсетіледі; сілтемелер нөмірленеді.
- Мәтінде рұқсат етілмеген қысқартулар қолданылмайды; сандық шамаларды ондық/жүздікке дейін дөңгелектеуге болады.
- Әр кестенің нөмірі мен атауы көрсетіледі; кесте шекаралары толық беріледі.
Әдебиеттер тізімін құру реті
- Заңдар және нормативтік-құқықтық актілер
- Ережелер мен нормативтер
- Статистикалық дереккөздер
- Монографиялар, мақалалар, оқулықтар және басқа ақпарат көздері (әліпби ретімен)
- Кәсіпорынның ведомстволық нұсқаулықтары, нормативтік құжаттары, есептік және жоспарлық құжаттар
Жұмыс құрылымы
Негізгі бөлімдер
- Титулдық бет
- Мазмұны
- Кіріспе
- Тараулар
- Қорытынды
Қосымша материалдар
- Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
- Қосымшалар
Курстық жұмыс мұқият әрі тиянақты орындалуы тиіс: беттер толық толтырылып, артық бос орындарға жол берілмейді.
Курстық жұмыстың мазмұны
Курстық жұмыс мазмұны бекітілген жоспарға сәйкес орындалады. Әр тараудағы мәселелер дәйекті қарастырылып, бөлімдер арасында логикалық байланыс сақталуы керек.
Кіріспе
1–2 бет көлемінде тақырыптың мәні мен маңызы, зерттеу объектісі, мақсаттары мен міндеттері, сондай-ақ тақырыптың өзектілігі ашылады.
I бөлім: Теориялық-әдістемелік негіз
- Бақылау ортасы, есеп жүйесі, бақылау процедуралары
- Клиент бизнесін тану
- Маңыздылық пен аудиторлық тәуекелдің жоспарланған деңгейін анықтау
- Статистикалық және статистикалық емес іріктеу әдістері
- Аудиторлық бағдарлама құру
II бөлім: Ұйымдастыру тәжірибесі
- Есептік деректер негізінде аудитті ұйымдастыру
- Шаруашылық процестер және ақпарат көздері
- Құралдардың жекелеген түрлері бойынша аудит нәтижелері
- Аудиторлық тексерудің жиынтық бағасы және дәлелді ұсынымдар
III бөлім: Ерекшеліктер және шектеулер
- Қолданыстағы салық заңнамасы негізінде аудит ұйымдастыру ерекшеліктері
- Ұйымның қаржылық есеп беруіндегі шектеулерді көрсету
Қорытынды
Қорытындыда бүкіл жұмыс бойынша негізгі тұжырымдар жасалып, нақты ұсыныстар беріледі. Сонымен қатар, тақырыптың ашылу деңгейіне қысқаша баға беріліп, бухгалтерлік есеп пен ішкі бақылау жүйесін жетілдіруге бағытталған авторлық ұсыныстар көрсетіледі. Ұсыныстар жалпы сипатта емес, мүмкіндігінше нақты әрі қолдануға жарамды болуы тиіс.