Жүнді өңдеу

Қыртыс

Қыртыс бірнеше қабаттан тұрады. Өзеңге жанаса орналасқан қабат мальпиги қабаты деп аталады; тірі организмде ол созылыңқы цилиндр тәрізді клеткалардан тұрады. Қан тамырларынан қорек алып, бөліну арқылы көбейе алатын мальпиги қабатының төменгі қатары өсімтал (базальды) қабат деп аталады.

Мальпиги қабатының үстінде мүйізді қабат орналасады. Мүйізді және мальпиги қабаттарының арасында түйіршікті қабат болады; мұнда кейін мүйізді клеткаларды түзетін заттардың бастауы — кератогиалин түйіршіктері кездеседі. Жаңа клеткалар пайда болған сайын ескі клеткалар жоғарыға ығысып, біртіндеп мүйізденіп, кебеді және жұқарып, қыртыстың мүйізді қабатын құрайды. Беткі клеткалар үгітіліп, қайызғақ ретінде бөлінеді.

Өзең

Өзең — терінің негізгі қабаты. Ол көбіне коллаген, аз мөлшерде эластин және ретикулин белок талшықтарының күрделі шиеленісуінен тұрады. Өзең терінің беріктігін, иілгіштігін және әр бағытта созылу қабілетін анықтайды.

Коллаген талшықтары әдетте тері бетіне көлденең орналасады және олардың өрілуі ромб тәрізді, ілгекті немесе көлденең-толқынды болуы мүмкін. Жаңадан сойылған немесе жібітілген теріде талшықаралық қашықтық шамамен 0,1–0,2 мк болады. Сілті, қышқыл және ферменттер әсерінен талшық шоғырлары фибриллдерге (2–10 мк) ыдырауы мүмкін.

Тері асты бұлшықты және майлы қабаттар

Тері жануар денесімен бұлшықты жалғастырушы тканьдер және майлы қабаттар арқылы байланысады. Өңдеу кезінде бұл қабаттар шелдеу арқылы ажыратылады. Керілуге әлсіз терілерді (мысалы, сары тышқан, көртышқан) өңдегенде бұлшықты қабатты толық ажыратпай, тек босаңсыту тәсілі қолданылуы мүмкін.

Қой, суыр және теңіз жануарларының өзеңінде майлы заттар көбірек болады. Май көбіне өзеңнің төменгі бөлігінде, бұлшықты қабатқа жақын аймақта жиналады. Ол майсыздандыруды қиындатады және май мөлшері жануардың қондылығына әрі маусымға байланысты өзгеріп тұрады.

Түк қалташасы және түк тамыры

Түк қалташасының негізін берік байланысқан коллаген және эластин талшықтары құрайды. Қалтаның төменгі бөлігінде өзеңнің емізікшесі орналасып, оған қан тамырлары мен нерв ұштары келеді. Қалтаның ішкі жағы мальпиги қабатқа ұқсас эпителиальды клеткалардан тұрады; мұнда қыртыстағыдай мүйізді қабат болмайды.

Емізікше маңындағы клеткалар өсіп-өну арқылы түк талшығының үш бөлігін — жүрекше, қабыршықты қабат және кутикуланы түзеді. Жаңа клеткалар жоғары ығысып, мүйізденіп кератинге айналады. Өндірісте түк тамырларының беріктігін сақтау аса маңызды: олар әлі толық жетілмеген эпителийден тұратындықтан, дұрыс таңдалмаған өңдеулер терінің бұзылуына соқтыруы мүмкін.

2.1. Шикізатты сұрыптау

Мех өндірісінде өңделетін тері шикізаты, негізінен, үш топқа бөлінеді: аса бағалы аң терілері, мехтық шикізат (үй жануарларының өңделмеген терілері) және теңіз жануарларының терілері.

Қыстық мехтық шикізатқа жүні жақсы өсіп-жетілетін үй жануарларының терілері (үй қояны, ит, мысық) жатады. Көктемгі мехтық шикізат көбіне жас төл терілерімен сипатталады: лақ, қозы, қаракөл елтірісі, бұзау, құлын, сондай-ақ қой және теңіз мысығы терілері.

2.2. Жүн түгінің өзгермелілігі

Аңдар мен жануарлар терілерінің қасиеттері тұқымына және табиғи ерекшеліктеріне байланысты айқын өзгешеленеді. Бұған қоса, қоршаған ортаның (климат, маусым, ауа райы) әсері өте үлкен: суық солтүстік аймақтарда жүн қалың әрі жылы, ал жылы өңірлерде жұқалау болуы мүмкін.

Қысқы ұйқыдан оянған аңдардың жүні көбіне құрғақ әрі өңсіз болады, себебі ұйқы кезінде май бездерінің бөлінуі төмендейді. Мұндай аңдарда түлеу әдетте жылына бір рет — жазда жүреді; сол кезде ескі жүн түсіп, орнына күзге қарай жылтыр, жұмсақ және серпімді жаңа жүн өседі.

Қысқы ұйқыға кетпейтін аңдарда жүн алмасуы жылына екі рет — көктемде және күзде болады. Көктемгі түлеуде қысқы қалың жүн сиреп, жаздық жабынға ауысады; ал күзгі түлеуде керісінше, жаздық жабын түсіп, қыстық жүн қалыптасады. Әдетте көктемгі түлеу басынан құйрығына қарай, ал күзгі түлеу құйрығынан басына қарай жүреді.

Терінің қасиеттері жануардың тұқымына, жасына және жынысына тәуелді. Көп жағдайда еркек жануарлар ірілеу болады, бұл тері ауданына әсер етеді; жүн биіктігі мен өзеңнің қалыңдығы да жиі жоғарырақ келеді. Кейбір түрлерде ерекше жыныстық айырмашылықтар байқалады (мысалы, теңіз мысығының еркектерінде өсік жалы болады).

Жасқа байланысты айырмашылық та маңызды: көптеген аңдардың алғашқы жүн жабынының құндылығы төмен болғандықтан, ондай терілерді дайындауға тыйым салынады. Дегенмен, жаңа туған итбалықтың баласының жабыны өте бағалы шикізат болып саналады. Ауылшаруашылық жануарларында мехтық теріні көбіне жас төлдер береді (мысалы, жаңа туған қаракөл қозысының елтірісі өте бағалы, бірнеше күннен кейін құндылығы төмендейді). Үй қояны, мысық, ит сияқты жануарларда керісінше — жас төлдерінің тері сапасы көбіне ересектеріне қарағанда төменірек.

Тұқымдық ерекшеліктердің әсері ерекше байқалады: қой тұқымдары арасында айырмашылық көп. Биязы, жібек жүнді қой терісінен теңіз мысығы, қоян, кәмшатқа ұқсас өнімдерге дейін алуға болады, ал ірі жүнді қой терілері көбіне тондық бұйымдарға ғана жарайды. Қоян тұқымдары арасында да жүн ұзындығы 15–20 см-ге дейін жететін және 3 см-ге жетпейтін түрлері бар.

2.3. Мехқа арналған терілердің бастапқы өңдеуі

Сою және теріні сыпыру тәсілі терінің ауданына, тері ткані мен жүн түгінің беріктігіне айтарлықтай әсер етеді. Негізгі талап — толық қансыздандыру, өйткені теріде қалған қан бактериялардың дамуына қолайлы орта болады.

Жабайы аң терілерін дайындауда кең тараған тәсіл — атып алу; сондай-ақ қақпан, тұзақ сияқты әдістер қолданылады. Үй жануарларын бауыздау арқылы немесе маңдайынан/шүйдесінен соғып жансыздандырып сояды. Теріні көп кідірмей, жаны шыққан бойда тез сыпырып алу қажет.