ӨНДІРІС ШЫҒЫНДАРЫ

Оқу-әдістемелік материалдар туралы

Бұл мәтін микроэкономика пәні бойынша оқу-әдістемелік материалдардың мазмұнын қамтиды: глоссарий, дәрістер, практикалық (сарамандық) және зертханалық сабақтар, курстық және дипломдық жұмыстар, сондай-ақ студенттің өздік жұмысына арналған бөлімдер.

Құрылымы

Глоссарий · Дәрістер · Практика · Курстық/диплом · ӨЖ

Негізгі тақырыптар

Микроэкономика, шектеулілік, сұраныс–ұсыныс, модельдеу

Мақсаты

Рационалды таңдау мен нарықтық механизмді түсіндіру

1) Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төменде микроэкономика курсында жиі қолданылатын базалық терминдер қысқа әрі нақты анықтамаларымен берілген. Бұл бөлім мәтіндегі негізгі идеяларды тез қайталап шығуға арналған.

Микроэкономика және таңдау

Микроэкономика: Ресурстар шектеулі болған жағдайда ұтымды шешім қабылдау туралы ғылым; тұтынушы мен фирма сияқты жекелеген агенттердің мінез-құлқын зерттейді.
Ресурстардың шектеулілігі: Қажеттіліктер мен оларды қанағаттандыру құралдарының арасындағы теңсіздік.
Бюджеттік шектеулілік: Тұтынушының қолындағы табыс пен берілген бағалар кезінде екі тауарды сатып алудың мүмкін болатын барлық комбинацияларын көрсетеді.
Парето-оңтайлы жағдай: Бір адамның әл-ауқатын нашарлатпай, басқа адамның әл-ауқатын жақсарту мүмкін емес болатын күй.
Экономикалық модель: Экономикалық құбылыстарды қарапайым түрде сипаттайтын, айнымалылар арасындағы байланыстарды көрсететін үлгі.

Пайдалылық, өндіріс және шығындар

Жалпы пайдалылық: Белгілі бір тауарлар мен қызметтер жиынтығын тұтынудан алынатын қанағаттану.
Шекті пайдалылық: Тұтыну көлемі бір бірлікке артқанда жалпы пайдалылықтың өсімі.
Шекті пайдалылықтың кемімелі заңы: Қысқа кезеңде өнімнің әрбір келесі бірлігінің шекті пайдалылығы төмендейді, өйткені тұтынушы қаныға түседі.
Өндірістік функция: Ең жоғарғы өнім көлемінің өндірісте қолданылатын факторларға тәуелділігі.
Изокванта: Бірдей өнім көлемін беретін өндіріс факторлары комбинацияларын көрсететін қисық.
Орташа шығындар: Өнімнің бірлігіне кеткен шығын; жалпы шығынды өнім көлеміне бөлу арқылы есептеледі.
Шекті шығындар: Қосымша бір өнім бірлігін өндіруге жұмсалатын шығын.
Шекті өнімнің кемімелі заңы: Басқа факторлар тұрақты болғанда айнымалы факторды көбейту ең жоғарғы нүктеден кейін өнімнің өсімін азайтады.

Нарық, баға және икемділік

Нарық: Тауарлар мен қызметтерді сатып алушылар (сұраныс) және сатушылар (ұсыныс) арасындағы байланыс орнататын механизм; нарық жағдайы сұраныс пен ұсыныс арақатынасымен анықталады.
Баға: Тауардың ақшалай көрінісі.
Сұраныс бағасы: Тұтынушы берілген өнімді сатып алуға дайын болатын ең жоғарғы баға.
Сұраныс функциясы: Сұраныс көлемінің оны анықтайтын факторларға тәуелділігі; кесте, график немесе алгебралық түрде көрсетіледі.
Сұраныс икемділігі: Баға және басқа факторлар өзгерген кезде сұраныс көлемінің қаншалықты өзгеретінін өлшейді.
Қиылысқан икемділік: Басқа тауар бағасының өзгерісі бір тауарға сұраныстың қаншалықты сезімтал екенін көрсетеді.
Табыс бойынша икемділік: Табыс өзгергенде тұтынушылық сұраныстың қаншалықты өзгеретінін өлшейді.
Ұсыныс икемділігі: Нарықтық бағаның өзгеруіне жауап ретінде ұсыныс көлемінің өзгеру шамасы.

Қаржы, кәсіпкерлік және институттар

Ақша: Айырбас құралы қызметін атқаратын жалпыға бірдей құндылық, ерекше тауар.
Капитал: Қосымша құн әкелетін материалдық-заттай құндылық.
Инвестиция: Пайда немесе табыс табу мақсатымен капиталды ұзақ мерзімге кәсіпорындарға және салаларға жұмсау.
Кәсіпкерлік: Тәуекелге бара отырып, пайда табуға бағытталған бастамашыл қызмет.
Пайда: Сатудан түскен түсімнің өнім шығаруға кеткен шығындардан артып түсетін бөлігі.
Салық / Акциз: Салық — мемлекетке міндетті төлем; акциз — тауар бағасына немесе қызмет тарифіне енгізілетін жанама салық түрі.
Субсидия / Дотация: Субсидия — нақты мақсатқа бюджеттен берілетін қайтарымсыз қаражат; дотация — шығынды өтеуге арналған мемлекеттік ақшалай қолдау.
Меншік: Қоғамдық өндіріс шарттары мен нәтижелерін иемдену формасы.
Монополия: Белгілі бір салада басым позицияға ие, максималды пайда алуға мүмкіндік беретін кәсіпорынның үстемдігі.
Экономикалық рента (абсолюттік рента): Қатаң шектеулі ресурстарды (әсіресе жерді) пайдаланғаны үшін төлем; абсолюттік рента — жердің сапасы мен орналасуына қарамастан алынатын төлем, меншік монополиясымен байланысты.

2) Дәрістердің қысқаша курсы

Тақырып 1. Қазіргі микроэкономика және оның методологиясы

1.1. Микроэкономика пәні

Тұтынушылар, фирмалар және мемлекет сияқты шағын экономикалық бірліктердің таңдауы мен шешім қабылдауын зерттейді.

1.2. Ресурстардың шектеулілігі және талғам

Қажеттіліктер шексіз, ал ресурстар шектеулі болғандықтан, таңдау, балама шығын және тиімділік мәселелері туындайды.

1.3. Әдістеме: теория және модель

Себеп–салдар байланысын теория түсіндіреді, ал модель оны ықшамдап, логика, график және математика арқылы қорытынды жасауға көмектеседі.

Микроэкономика: күнделікті шешімдер ғылымы

Біз сезінсек те, сезінбесек те, экономика — соның ішінде микроэкономика — күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігі. Маман, фермер, студент немесе үй шаруашылығын жүргізетін адам болсақ та, саналы тұтынушы болу үшін экономиканың негіздерін түсіну маңызды. Микроэкономика ұтымды экономикалық және саяси шешім қабылдауға қажетті логиканы қалыптастырады.

Негізгі ой

Микроэкономика — «орманды» жалпы шолудан гөрі, оның ішіндегі «ағаштарды» егжей-тегжейлі талдайтын тәсіл: баға, өндіріс көлемі, фирма шығындары, үй шаруашылығы табысы сияқты нақты шамаларға назар аударады.

Ресурстардың шектеулілігі және экономикалық таңдау

Экономикалық ғылым ең алдымен қажеттіліктерді және оларды қанағаттандыру тәсілдерін зерттейді. Қажеттілікті өтейтін игіліктердің бір бөлігі шексіз болуы мүмкін, алайда көптеген игіліктер шектеулі. Оларды алу үшін ресурстар қажет, ал ресурстар әрқашан шектеулі.

Позитивті және нормативті талдау

Позитивті экономика — фактілерді және нақты тәуелділіктерді сипаттайды: «не болып жатыр?»
Нормативті экономика — бағалау мен мақсатты ұсынады: «не болуы керек?»

Таңдау және балама шығындар

Шектеулілік жағдайында «не өндіру, қалай өндіру, кім үшін өндіру» деген сұрақтар туындайды. Бір өнімді өндіру — екіншісінен бас тартуды білдіреді. Сондықтан рационалды таңдауда тек тікелей шығындарды ғана емес, балама шығындарды (қолданылмаған мүмкіндіктер құнын) да есептеу қажет.

Өндірістік мүмкіндіктер қисығы (идея ретінде)

Егер қоғам ресурстарын тек А тауарына жұмсаса, ең жоғары көлемі 6 мың бірлік; ал тек В тауарын шығарса — 5 мың бірлік болуы мүмкін. Екі тауарды бір уақытта өндіру — шектеулі ресурстарды бөлісуді білдіреді: А өндірісі артса, В өндірісі кемиді. Қисықтың ішіндегі нүктелер ресурстардың толық пайдаланылмағанын көрсетеді.

Әдістеме: теория, модель және айнымалылар

Теория бақылауға болатын нәтижелерді түсіндіретін себеп–салдар байланыстарын қалыптастырады және нақтылықты ықшамдайды. Экономикалық модель — алғышарттар жүйесі; ол экономикалық айнымалылар арасындағы өзара байланысты көрсетуге көмектеседі.

Айнымалылар

Экзогенді айнымалы — модель ішінде анықталмайды, бірақ нәтижеге әсер етеді.
Эндогенді айнымалы — мәні модельдің құрылымы ішінде анықталады.

График — экономистің «суреті»

Сөздік түсіндіру маңызды, бірақ график пен схемалар ойды айқындап, байланысты көрнекі етеді. Сондықтан модельден қорытынды алуда логикамен қатар графиктер мен математика кеңінен қолданылады.

1-дәрісті қайталауға арналған сұрақтар

1.Нарықтық шаруашылықты талдаудың микроэкономикалық деңгейі не үшін қажет?
2.Микроэкономикалық талдаудағы позитивті және нормативті бағыттарға қысқаша сипаттама беріңіз.
3.Микроэкономикалық зерттеулердің әдістемелік принциптері қандай?
4.Экономистер теория, график және фактілерді өз жұмысында қалай қолданады?
5.Ресурстардың бір бөлігі толық қолданылмаған кезде экономика тиімді бола ала ма?
6.Адамдар күнделікті өмірінде балама шығындар ұғымын қолдана ма?

Тақырып 2. Сұраныс және ұсыныс теориясы

Нарықтық механизмнің өзегі

Нарық — сатып алушылар (сұраныс) мен сатушыларды (ұсыныс) байланыстыратын механизм. Нарық жағдайы сұраныс пен ұсыныс көлемдерінің арақатынасымен анықталады. Бұл арақатынас бағаның қалыптасуына және оның өзгеруіне тікелей ықпал етеді.

Сұраныс: заң, функция және детерминанттар

Барлық басқа факторлар тұрақты болғанда, бағаның төмендеуі сұраныс көлемін арттырады, ал бағаның өсуі сұранысты азайтады — бұл сұраныс заңы.

Алгебралық түрі

Qd = a − bP

Qd — сұраныс көлемі
a — ең жоғары сұраныс көлемі
b — сұраныс қисығының еңкею коэффициенті
P — баға

Бағалық емес детерминанттар

Тұтынушылардың талғамы
Сатып алушылар саны
Табыс деңгейі
Алмастырушылар мен толықтырушы тауарлардың бағасы
Тұтынушылардың күтуі

Ескерту: Баға өзгерсе — сұраныс қисығының бойымен қозғалыс болады; бағалық емес факторлар өзгерсе — сұраныс қисығы тұтастай оңға/солға ығысады.

Ұсыныс: заң, функция және факторлар

Баға жоғарылаған сайын өндіруші көбірек өндіруге ынталанады — бұл ұсыныс заңы. Ұсыныс көлемі де кесте, график немесе формула арқылы сипатталады.

Алгебралық түрі

Qs = −a + bP

Qs — ұсыныс көлемі
a — ең төменгі ұсыныс мөлшері (шартты параметр)
b — ұсыныс қисығының еңкею коэффициенті
P — баға

Бағалық емес факторлар

Технология деңгейі
Ресурстар бағасы
Салықтар мен дотациялар
Бәсекелестік деңгейі
Жарнама, маркетинг және сату шарттары

Ескерту: Баға өзгерсе — ұсыныс қисығы бойымен қозғалыс; бағалық емес факторлар өзгерсе — ұсыныс қисығының ығысуы байқалады.

Нарықтық тепе-теңдіктің өзгеруі

Сұраныс немесе ұсынысқа әсер ететін факторлар өзгергенде, тепе-теңдік баға мен тепе-теңдік көлем де өзгереді. Талдаудың мақсаты — қандай фактордың қай жаққа және қандай шамада әсер ететінін айқындау.