ҚОСАҒАШ НЕМЕСЕ ШҮЙ ҚАЗАҚТАРЫ ТУРАЛЫ
Қосағаш немесе Шүй қазақтары туралы
Құрметті отандастар, қадірменді қонақтар! Үшінші Дүниежүзі қазақтары құрылтайында Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Асқақ Алтайдың биігінде, Қосағашта дәстүрін, тілін сақтаған шоқтай он мың қазақ тұрады», — деген еді. Бүгінде ол қауым он бір мыңға жуықтады. Сол қазақтардың сіздерге шын жүректен жолдаған сәлемін жеткізуге рұқсат етіңіздер.
Отанымыздың жүрегі — Астананың он жылдығы мен Алаш қозғалысының тоқсан жылдығына арналған мерейтой аясындағы бүгінгі халықаралық конференцияда халқымызға ыстық, өзекті әрі қасиетті мәселелер көтеріліп отыр. Әлем қазақтары рухани сұхбат құрып, Алаш мұрасын, тіл мен мәдениет мәселесін бірге талқыласа — бұдан артық жақындастыратын жағдай болуы қиын. Осы бағыттағы конференциялар дәстүрге айналып, жалғасын тапса деген тілек білдіремін.
Шығыстағы шоқтай қазақ
Дана халқымызда «Күн сәулесі шығыстан тарайды» деген нақыл бар. Ендеше Отанымыздың ең шығысында, Мұзтаудың арғы бетінде — Ресей Федерациясы, Алтай Республикасы, Қосағаш ауданында тұратын қазақтар атынан бірер ой айтайын.
Неліктен бізді «Қосағаш» немесе «Шүй қазақтары» дейді?
Бізді Қосағаш қазақтары немесе Шүй қазақтары деп атайды. Себебі біз Мұзтаудың шығыс бетіндегі түркі жұрты үшін қонысы қасиетті Шүй даласын мекендеп отырмыз. Шүй даласы әлемге белгілі, шың басындағы құт мекен — Үкекпен жалғасады. Үкектегі жалғыз елді мекен — Жазотырда негізінен қазақтар қоныстанған.
Қосағаш қазақтарының қалыптасу тарихы: үш жорамал
Қосағаш қазақтарының қалыптасу тарихына қатысты үш түрлі жорамал айтылады:
- Бірінші жорамал: шамамен үш жүз жыл бұрын ата-бабаларымыз Алтай асып, Алтай зайсандарынан жер сұрап келіп, тұрақтап қалған.
- Екінші жорамал: таңбалы тастар (мысалы, «Түйе көші»), көне обалар мен аңыз-әңгімелер қазақтардың бұл өңірде ежелден бар жергілікті халық екенін меңзейді.
- Үшінші жорамал (ең өкініштісі): Үкөк даласы ХХ ғасырдың екінші жартысына дейін Шығыс Қазақстанға қараған. Кейін түрлі себептермен Кеңес дәуірінде РСФСР-ге өтіп кеткен. Қазір Мұзтау толықтай Ресей Федерациясындағы Алтай Республикасының аумағында.
Мұзтау атауы: ұлттық санадағы орны
Алтайдың ең асқақ шыңы — Мұзтау. Қазір оны Алтай жұрты ежелгі атымен «Қатын басы» десе, орыстар «Белуха» деп атайды. Аталған жердің негізгі тұрғындары — қазақтар, сонымен бірге алтай мен орыстар да орныға бастады. Біз «Мұзтау» дегенмен, ресми құжаттарда бұл атау жиі көріне бермейді.
Тұтас түркі дүниесінің алтын бесігі — Алтайдың ең биік шыңы Мұзтау, оның етегінде қазақ тарихын жоғалтпай отырған біздер Қазақстанның, яғни Үлкен Отанның санасынан өшпесек екен деймін. Ол үшін тарихта, өнерде, саясатта, экономикада, ақпараттық кеңістікте «Мұзтау» атауы жиірек аталуы керек. Сонда жұрт «Мұзтау қайда?» деп іздей бастайды.
Тіл: берік тірек, қалыптасқан стиль
Қосағаш қазақтары қандай қиын тарихи кезеңдерден өтсе де, ана тілінде мейлінше таза сөйлейтінін ерекше атап өткім келеді. Шүй қазақтарының мақалдап, мәтелдеп сөйлейтін өзіндік тілдік өрнегі қалыптасқан. Бізде тіл мәселесі күрделі қиындық туғызып отырған жоқ.
Энциклопедия және жастарға бағыт
Қазақстаннан тыс қазақтардың ішінде алғашқылардың бірі болып өз энциклопедиямызды шығардық. Онда Қазақстанда жарық көрген энциклопедиялар мен кітаптардың материалдары кеңінен пайдаланылды. Бұл еңбектің екі негізгі мақсаты болды:
1) Тамырдан ажырамау
Мәскеу, Санкт-Петербург, Томск, Омбы, Орынбор, Новосибирск, Кемерово, Барнаул, Горно-Алтайск секілді қалаларда оқып жүрген жастар туған жерін, ата-баба өрісін ұмытпасын деген ниет.
2) Қазақстанға бет бұру
Қазақстан туралы мәліметті мол беріп, жастардың оқу-білім мен болашақ таңдауда Қазақстанға қарай ойысуына себеп болу.
Маңызды ескерту: қолдау мәдениеті
Өкінішке қарай, осы бағытта келген кей жастарымызға қолдау көрсетудің орнына «ана қағаз керек, мына қағаз керек» деген орынсыз бөгеттер кездесіп қалады. Жас адам жылы қабақ көрмесе, тез-ақ өзге жаққа кетіп қалады. Ал Ресейдің кей қалаларында құжаттандыру мен жатақхана мәселесі жедел шешілетіні жайлы ақпарат бірінен-бірі тез тарайды. Болашақта осындай қарапайым нәрселерге ерекше көңіл бөлу керек. Алтай қойнауынан ұшқан өр қазақтың баласын Үлкен Отанға келгенде жасытпау — ортақ міндет.
Дәстүр: күнделікті өмірдегі өлшем
Қосағашта «Мирас» қазақ мәдени орталығы жұмыс істейді. Онда шілдеханаға қажет дүниеден бастап, қыз ұзатқанда керек жабдықтарға дейін, тіпті адам дүниеден өткен жағдайда қолданылатын дәстүрлі бұйымдарға дейін әзірленеді.
Бір мысал: қыз ұзатқанда жасау-жабдықты дүкеннен алу сын саналады, қыздың жүгін қолдан тігіп, өз қолымен дайындайды. Қыз жасауын әзірлеу — жауапты әрі міндетті іс.
Жеті ата, дінге құрмет
Алтай Республикасы, Қосағаш ауданындағы қазақтар жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрін жоғалтпаған. Дін-исламға құрмет ерекше: ораза ұстау, айт мерекесін өткізу, Қадыр түнін қарсы алу, отау құрған жастардың мешітте некесін қию сияқты ғұрыптар берік сақталады.
Алтай қазақтары мұражайы: ұрпаққа аманат
Алла қаласа, келесі жылы Алтай қазақтары мұражайының он жылдығын атап өтеміз. Мұражай 1999 жылдың 31 шілдесінде — Ресей қазақтарының құрылтайы күні ашылған. Мұнда ата-бабадан келе жатқан дәстүрлі бұйымдардың барлығы дерлік жинақталған.
Негізгі мақсат — келешек ұрпаққа ұлттық өнер мен мәдениет туралы мағлұмат беріп, тәлім-тәрбие сіңіру. Бүгінде экспонаттар саны үш мыңнан асады. Мұражай қызметкерлері мектептерге барып, қосымша дәріс оқиды. Баланың өз байлығын ұмытпай, оны жалғастыра алатын деңгейде болуы — басты міндет.
Тарих сынағы және Алаш рухы
Алтай қазақтары Кеңес дәуірінде де, одан бұрын да талай нәубетті бастан өткерді. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басындағы тарихи сілкіністер бізді де айналып өтпеді. Дегенмен бабаларымыз бен аналарымыз сол ауыр кезеңдерден ұрпағын да, дәстүрін де жоғалтпай, абыроймен өтті. Бұған шүкір дейміз.
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Алаш ұранды, ұлт қамын жеген азаматтар Шүй даласы мен Мұзтау етегінде аз болмаған. Шәкірт қажы Абдоллаұлынан бастап Алаш Қожабайұлына дейінгі ардақты аталарымыз Алтайдағы қазақтың амандығы үшін көп еңбек сіңірді. Бұл — жеке зерттеуді қажет ететін күрделі тақырып. Бұл есімдер аталғанда, жер-су мәселесі де қатар көтеріледі.
Ерлік өнегесі
Алтай қазақтары мұражайында батыр бабаларымызға арналған арнайы бөлме бар. Онда Қаракерей Қабанбай батырдан бастап, Кеңес Одағының батыры Жәнібек Елеуісовке дейінгі тұлғалар туралы деректер ұсынылған. Бүгінде саны он мыңнан асқан Алтай қазақтарының ішінен төрт бірдей Кеңес Одағының батыры шыққанын жастарға үлгі етіп айтып отырамыз.
Спорт және ұлттық күрес
Спортқа, әсіресе ұлттық спорт түрлеріне ерекше көңіл бөлеміз. Осыны ескеріп, Қазақстан мені Дүниежүзі қазақтары қазақша күресі федерациясының президенті етіп сайлаған еді. Бұл сенімге ризашылығым шексіз.
Қосағашта қазақша күрестен халықаралық жарыс өткізіп, дүниежүзінің қазақ балуандарын бір арнаға тоғыстырдық. Өзге де спорттық шараларды тұрақты ұйымдастырып келеміз.
«Шүй нұры» газеті және ақпарат кеңістігі
«Шүй нұры» атты қазақ тіліндегі газетіміз тұрақты жарық көреді. Онда жергілікті ақын-жазушылар мен журналистердің мақалалары, шығармалары, өлеңдері жарияланады. Сонымен қатар Қазақстандағы аса ірі оқиғалар мен жалпы қазаққа ортақ маңызды жаңалықтар газет бетінде дер кезінде беріледі.
Жер-су атаулары: тілдің тірі дәлелі
Сөз соңында айтарым: біз қоныстанған өңірдегі жер-су атауларының басым бөлігі — таза қазақ тілінде, шұбарланбаған күйде сақталған. Мысалы: Кіндіктас, Ары аққан, Бері аққан өзендері, Шүй даласы, Қосағаш және басқа да мыңдаған атаулар.
Ендігі мақсат — осы атауларды арнайы зерттеп, шоқтай қазақтың санасынан өшірмеу, келер ұрпаққа аманаттау.
Бұл мәтін редакциялық өңдеуден өткізілді: сөйлем құрылысы түзетіліп, ой жүйесі айқындалып, стиль біріздендірілді.