Баланың шешесі кінәлі
Әйтеке би Бәйбекұлы (1683–1722)
Әйтеке би (шын аты — Айтық) Бәйбекұлы — Кіші жүзден шыққан қазақтың әйгілі шешен-билерінің бірі. Қазақ шежіресінде ол Жанарыстан тарайтын Алшын бірлестігі арқылы Төртқара руына барып тіреледі: Төртқарадан Қарашы, одан Сейітқұл тарайды. Сейітқұлдың сегіз ұлының бірі — кезінде Самарқанды билеген Жалаңтөс батыр. Әйтеке — осы Жалаңтөстің немересі. Ол Ақшаның үшінші ұлы Бәйбектен туған, ал Ақша — Жалаңтөс батырдың әкесі бір, шешесі бөлек туысы болған.
Бала Әйтекенің тапқыр билікке бастаған сөзі
Шешендік пен алғырлық Әйтекеге бала кезінен дарығаны туралы ел аузында кең тараған әңгіме бар. Қозы бағып жүрген жас Әйтеке үш салт атты жолаушыға жолығып, олардың Қосуақ бидің ауылын іздеп келе жатқанын біледі. Жолаушылардың айтуынша, ойнап жүрген баласын осы елдің біреудің аты теуіп өлтіріп, құн дауламақ екен.
Сонда Әйтеке Қосуақ бидің үйін көрсетіп қана қоймай, даудың төркінін алдын ала таразылап береді: «Егер балаңызды ат босағада тепсе — бүтін құн, жабықта тепсе — жарты құн, түзде тепсе — төрттің бірін аласыздар», — дейді.
Қосуақ бидің алдына келгенде даугерлер әртүрлі айтады: бірі «ат босағада тепті» десе, екіншісі «жабықта тепті» дейді. Айыпкер болса: аты кермеде байлаулы тұрғанын, баланың аттың артына барып құйрығынан ұстай бергенде ат теуіп өлтіргенін, кінә өзінде емес екенін жеткізеді. Би істің «түзде тепкен» жағдайға сәйкес екенін анықтап, айыпкерге құнның төрттен бірін төлетеді.
Осы билікті жолда кездескен қойшы бала айтып бергенін естіген даугер әке: «Түбінде сол бала елді аузына қаратқан би болар», — депті.
Әйтеке би үш жүзге мәлім алғырлығы, терең ақылы, ділмәр шешендігі және әділ билігімен танылған қоғам қайраткері болды. Халықтың қайғысына ортақтасып, қуанышына бірге қуанып, ел басына күн туған шақта қолына қару алып, ұйымдастырушы ретінде алғы шепте жүргені де айтылады.
Шежіреші қариялардың айтуынша, Әйтеке би Күлтөбедегі үш жүздің құрылтайына шамамен 25 жасында қатысқан. Үш бидің ішінде жасы кішісі де — осы Әйтеке.
Үш бидің мәмілесі: дау тоқтатқан нақыл
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би және Әйтеке би — ел бірлігін сақтау, жер дауы, жесір дауы, құн дауы сияқты күрделі мәселелерді әділ шешуде бір-бірін толықтырған үш алып тұлға. Кейде екі би бір тоқтамға келе алмаса, үшіншісі ортадан билік айтып, дауды тындырған.
Соның бірінде Ұлы жүздің жігітіне атастырылған Орта жүздің қызы Арғын жігітімен қашып кетіп, екі ел арасында жесір дауы туындайды. Барымта, төбелес көбейіп, мәселе Төле мен Қазыбекке жетеді. Екеуі сөз жарыстырып, келісімге келе алмай тұрғанда, Әйтеке би ортаға шығып:
Сабыр етіңдер, ағалар! Ашу бар жерде ақыл тұрмайды. Ашу — ағын су, Алдын ашсаң арқырар. Ақыл — дария, Алдын тоссаң тоқырар. Кісі бірге туыспау керек, Туысқан соң сөз қуыспау керек. Сөз қуған — бәлеге жолығар, Жол қуған — олжаға жолығар. Төле, сен жылқысын қайыр! Қазыбек, сен жесірін қайыр!
Ел осы билікке риза болып, екі жақ бітімге келген дейді.
Әйтеке би билікті мақал-мәтелмен мәнерлеп, кесек сөйлеп, дауды әділ шешкен. Сондықтан ол аға би атанып, Кіші жүз елін ұзақ жыл басқарған. Тәуке ханның кеңесші бас билерінің бірі ретінде «Жеті жарғы» заңын жасауға қатысқан азаматтардың қатарында аталады.
Әйтеке — тек дана би емес, ұлттық мақтаныш. Ел-жұртына адал қызмет етіп, халықтың іргелі ел болуын өмірлік мұрат еткен тұлғалардың бірі.
Қазыбек би Келдібекұлы (1665–1765)
Қаз дауысты Қазыбек би Келдібекұлы — Тәуке, Болат, Сәмеке, Әбілмәмбет, Абылай хандар тұсында ел басқару ісіне араласқан мемлекет және қоғам қайраткері. Ол — Әз Тәуке хан құрған Билер кеңесінің мүшесі, Орта жүздің төбе биі, «Жеті жарғы» заңдар жинағын түзушілердің бірі.
Қазыбек би Орта жүз Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан. Анасы Тоқмейіл — ұтымды, тапқыр сөзге жүйрік, зерек адам болған. Қазыбек бала күнінен анасының өнегелі сөздерін жадына тоқып өсіп, есейе келе өзі де шешендікке машықтанған. Сөйтіп «қара қылды қақ жарған» әділ би, «алты алаштың ардағы» атанған.
Мемлекетті тұтастауға қызмет еткен би
Тәуке хан үш жүзді ел ішінен шыққан үш биге сүйене отырып басқарғанда, Орта жүзге Қазыбек биді тағайындағаны айтылады. Ол Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясатына ықпал етіп, жоңғар басқыншылығына қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі болды.
Абылай сұлтан жоңғарлардың қолына тұтқын болғанда, оны босатуға белсене атсалысқан. Сонымен бірге Ресей, Бұхара, Хиуа сияқты көрші мемлекеттермен арадағы қатынастарға араласып, бейбітшілік пен келісімді дәріптеген мәмілегер ретінде танылған.
«Елдестірмек — елшіден, жауластырмақ — жаушыдан» деген қағиданы ұстанып, елшілік қызметті де абыроймен атқарғаны айтылады.
XVIII ғасырдың 60-жылдары Чиң (Цин) империясы Қазыбекті өз жағына тартуға тырысып, елшілер жіберіп, мол сыйлық ұсынғаны жөнінде деректер бар. Алайда Қазыбек би бодандыққа қарсы болып, ел мүддесін бірінші орынға қойған. Саясатта сақтық пен салмақты ұстанып, Абылайды сыртқы қатынаста ұтымды қадамға шақырғаны да баяндалады.
Шоқан дерегіндегі Абылай бағасы
Шоқан Уәлиханов тарихи аңыздарға сүйеніп, Абылай ханның: «Бізге дейінгі ерлерден екі кісіге таңқалуға болады: оның бірі — 90 туысын Қалдан Сереннің тұтқынынан құтқарған Қаракесек Қазыбек, екіншісі — Уақ Дербісәлі» деген мазмұндағы бағасын келтіреді. Бұл — Қазыбек бидің ерік-жігері мен дипломатиялық айбынына берілген әділ баға ретінде айтылады.
Өсиетке айналған сөз
Алтын ұяң — Отаның қымбат, Құт-береке — атаң қымбат, Мейірімді анаң қымбат, Асқар тауың — әкең қымбат, Туып-өскен елің қымбат, Кіндік кескен жерің қымбат, Ұят пен ар қымбат, Өзің сүйген жар қымбат.
Бұл сөздер халық жадында тәрбиелік өсиет ретінде сақталып келеді.
Қалмақ ханына үш рет елшілік: елдік пен бітім тарихы
Аңыз-әңгімелерде Қазыбектің қалмақтармен арадағы ел шабысын тоқтатуға бағытталған үш мәрте елшілік жасағаны айтылады. Сол оқиғалардың бірінде қалмақ қолы малмен бірге жүзге тарта ер баланы, оның ішінде Қазыбектің ұлы Қазымбетті де алып кетеді. Қазыбек өзі бастап барып, айласын асырып, тұтқындарды қайтарып, шығынның өтеуін өндіріп алғаны суреттеледі.
Кейінгі елшіліктерінде де Қазыбек би ел намысын таптатпай, соғыссыз-ақ сөздің қуатымен тоқтамға келтіргені, ақырында қазақ пен қалмақ арасындағы шабыншылық саябырсығаны баяндалады.
Қазыбек би — қиын түйінді шешен сөзбен тарқатып, әділетті жақтаған, ел бірлігін ойлаған тұлға. Оның атағы би ретінде ғана емес, мәмілегер, дипломат ретінде де кең тараған.
Төле би Әлібекұлы (1663–1756)
Төле би Әлібекұлы — Тәуке, Болат, Әбілмәмбет, Жолбарыс, Абылай хандар дәуірінде мемлекет ісіне араласқан аса ірі қоғам және мемлекет қайраткері. Ол — ойшыл, дана шешен, Ұлы жүздің төбе биі, Әз Тәуке хан құрған Билер кеңесінің мүшесі және «Жеті жарғы» заңдар жүйесін қалыптастыруға қатысқан тұлғалардың бірі.
Шыққан тегі — Ұлы жүз Дулат тайпасының Жаныс руы. Шежіре деректерінде Төле би шыққан Құдайберді әулетінен оған дейін «би де, бай да шықпаған», қарапайым шаруалар болғаны айтылады. Төле би жасынан халықтың шешендік-поэтикалық дәстүрін бойына сіңіріп, сауатты, зерделі адам ретінде қалыптасқан.
Әділдікпен танылған жас би
Төле би 15–20 жас шамасынан билер жиынына қатысып, әділдігімен, тапқырлығымен, шешендігімен ел көзіне түсе бастаған. Оның өмір сүрген кезеңі — қазақ пен жоңғар хандықтарының ұзаққа созылған қақтығыстары өршіген уақыт.
Елді ұйыстырған саясат және сыртқы байланыс
Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығы әлсірей бастағанда, Ұлы жүзді басқарған Төле би күрделі жағдайда елдің тұтастығын сақтауға күш салған. Жетісу өңіріне жоңғар ықпалы күшейген кезеңде алым-салық төлей отырып, ішкі саяси басқаруды қолдан бермей, халықты біріктіру бағытындағы жұмыстарды жалғастырғаны айтылады.
Сондай-ақ ол Ресеймен байланыс орнатып, дамытуға ден қойған. 1749 жылы Орынбор губернаторы И. И. Неплюевке жиені Айтбай бастаған елшілік жіберіп, Ресеймен қатынасты нығайтуға ықылас танытқаны жөнінде деректер келтіріледі.
Төле би Қазыбек би және Әйтеке бимен бірге Әз Тәукенің негізгі кеңесшілері ретінде елдік мүддеге қызмет етті. Түркістанды орталық ету, үш жүзді бір орталыққа бағындыру, жоңғар шапқыншылығына қарсы бауырлас халықтармен одақ құру сияқты іргелі бастамаларды жүзеге асыруға атсалысқаны айтылады.
Халық ауыз әдебиетінде Төле би туралы көптеген тарихи аңыздар сақталған. Оның атынан тараған нақыл сөздер мен билік кесімдер ел жадында әділдік пен парасаттың үлгісі ретінде орныққан.
Үш бидің тарихи орны
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би — қазақ қоғамының құқықтық санасын қалыптастырып, ел ішіндегі дау-дамайды әділ сөзбен шешкен ғана емес, сыртқы қауіп-қатер күшейген шақта бірлік пен ынтымақты ұстауға ұйытқы болған тұлғалар. Олардың мұрасы — мемлекетшіл ой, бітімгерлік мәдениет және әділеттілікті ту еткен билік дәстүрі.
Негізгі ұстаным
- Ел бірлігі — ең биік мұрат.
- Дауды қарумен емес, ақылмен тоқтату.
- Әділетті билік — қоғамның тірегі.
- Дәстүр мен ар-намысты сақтау — ұлттың тұтастығы.