Қазақша рефераттар

БЕРДӘУЛЕТҰЛЫ ЖӘНІБЕК

Тарихи тұлға • XVIII ғасыр

Бердәулетұлы Жәнібек: алғы шептегі батыр, елдікке ұйытқы болған басшы

Бердәулетұлы Жәнібек (XVIII ғасыр) — жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте аты шыққан, Абылай хан мен Қаракерей Қабанбай батыр бастаған қазақ қолының алғы шебінде жүрген айбынды батырлардың бірі.

Тегі мен атының айырым белгісі

Шыққан тегі — Орта жүздің Керей тайпасы. Сол себепті халық оны заманының белгілі батыры Шақшақ Жәнібекпен шатастырмас үшін «Керей Жәнібек» деп атап кеткен.

Қазыбек бидің тәлімі

Әкесі Бердәулет ерте қайтыс болғандықтан, Жәнібек нағашысы — қазақтың атақты үш биінің бірі, Қаз дауысты Қазыбек бидің тәрбиесінде өседі. Қазыбек би жиенінің көзінен от, көкірегінен сәуле байқап, оны жастайынан ел ісіне баулиды.

Түйін: Қазыбек би үшін Жәнібек — тек жауынгер емес, ертең ел сөзіне ие болатын тұлға еді.

Он сегіздегі серт: жорыққа сұранған батыр

Он сегізге толып, күш-қайраты кемелденген шағында Жәнібек жауға аттануға әзірленген қолды көріп, Қазыбектен жорыққа баруға бата сұрайды. Қазыбек би: «Қарағым, өзгеге берген батамды өзіңнен неге аяйын. Ер азамат қылып өсіріп, ел-жұртыңа қосайын деп едім. Жасыңа жетпей, жау тілеме», — деп тоқтам айтады.

Жәнібек бұған разы болмай: «Он сегізге келгенше жігіт болып жетіле алмады дегеніңіз бе? Желкілдеген тудан, жер қайысқан қолдан қалдырғанда, от басын айналдырған көбелектей көргеніңіз бе?» — деп наразылығын білдіреді.

Сонда Қазыбек би: «Рұқсат бермесем, құса болып өліп кетер, не қолға рұқсатсыз еріп кетер», — деп ойлап, ақ батасын береді:

«Қол басқарсаң, жолың киелі болсын!
Ел басқарсаң, сөзің жүйелі болсын!»

Ұлы нағашысының ықыласпен берген батасы қабыл болып, Жәнібек кейін жолы киелі қолбасшы, сөзі жүйелі ел басшысы атанады.

Өмір жолының екі кезеңі

Жәнібек батырдың ғұмырнамасын шартты түрде екі кезеңге бөліп қарастыруға болады:

  • Батырлық, қолбасылық кезең: жоңғар басқыншыларына қарсы күресіп, сан шайқасты бастан өткерген өмірі.

  • Ел басқару кезеңі: жаудан азат етілген өңірге елін бастап барып қоныстандыруы, ел бірлігін сақтау жолындағы еңбегі.

Жәнібек Бердәулетұлының тұлғасы — жаугершілік дәуірде ерлікпен танылып, бейбіт күнде елдің еңсесін тіктеуге қызмет еткен, батырлық пен басшылықты бір бойына тоғыстырған тарихи бейне.