Мінез туралы жалпы ұғым
Әр адам сыртқы дүниедегі сансыз тітіркендіргіштерге өз шамасына қарай әртүрлі жауап қайтарады. Бұл жауаптар оның әлеммен қалай қатынас жасайтынын көрсетеді; уақыт өте келе беки түсіп, үйреншікті әдетке, мінез-құлық мәнеріне айналады. Сондықтан адамдардағы мінез бітістерінің әркелкілігі — олардың сыртқы ортамен әртүрлі қарым-қатынасының нәтижесі.
Қарым-қатынас → әдет
Қайталанған реакциялар тұрақты дағдыға айналып, мінездің іргесін қалайды.
Әдет → мінез мәнері
Дағды бекіген сайын адамның әрекет стилі айқындалып, өзгелерге танылады.
Мінез → өмір бағыты
Мінез адамның өмірлік беталысын, шешім қабылдауын және әрекетінің ерекшелігін сипаттайды.
Кейде үйреншікті болып кеткен кейбір мінез көріністері адамның сыртқы ортамен негізгі қатынастарына дәл келе бермейді. Мысалы, біреудің қаталдығы немесе тымырлығы міндетті түрде менсінбеу мен тәкаппарлыққа негізделген тұрақты қатынас жүйесінен емес, темпераментке — жүйке жүйесінің туа біткен ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан әдеттен де туындауы мүмкін.
Мінездің пайда болуы: сыртқы ортаға жауаптан — тұрақты бейнеге дейін
Адамның сыртқы ортамен байланысу үшін жасайтын қатынастарының жиынтығы оның мінезін құрайды. Мінез — бір сәттік көңіл күй емес, уақыт ішінде қалыптасатын, салыстырмалы түрде тұрақты жүйе.
- Мінездің «тарихы»
- Мінезде адамның ортамен қарым-қатынасының өткен жолы, үйренген тәсілдері бейнеленеді.
- Белсенді байланыс
- Адам ортаға тек бейімделіп қана қоймай, шамасына қарай оны өзгертуге де ықпал етеді.
Мінез ұғымы және оның негізгі сапалары
Мінез — адамның негізгі өмірлік беталысын және өзіндік әрекет айырмашылығын сипаттайтын сапалы ерекшелік. Ол — көп қасиеттің бірлігі, түрлі өзгешеліктердің қосындысы; адамды әр қырынан танытатын кешенді сипат.
Неліктен «кез келген қасиет» мінез бітісі бола бермейді?
Мінез бітісі деп саналуы үшін қасиет әртүрлі жағдайда тұрақты көрініп, адамның жалпы бағыт-бағдарымен байланысып отыруы керек. Мысалы, адам барлық жерде тәртіп сақтай алса ғана, тәртіптілік оның мінез бітісі деп бағаланады.
Моральдық тәрбиелілік
Моральдық тұрғыдан тәрбиеленген мінез адамды оның мінез-құлқы және айналасымен байланысы арқылы сипаттайды.
- инабаттылық, гуманизм
- адамдарға қамқорлық, жолдастықты қадірлеу
- жұртшылық пікірін ескеру
- жауапкершілік пен адалдық
Толықтылық (кемелдік)
Рухани дүниесі бай, қажеттері мен қызығулары терең, талғамы мен ой-өрісі кең адамды «толық мінезді» адам деуге болады.
«Адамның басына қонған бақыттың тұрақты болуы жақсы мінез-құлыққа байланысты». — Әл-Фараби
Тұрақтылық, күш және байсалдылық
Бірқалыптылық
Бірқалыпты адам құбылып тұрмайды; ол үшін сөз бен істің бірлігі — басты өлшем. Толық мінез көбіне бірқалыптылықпен қатар жүреді.
Тұрақтылық
Тұрақтылық адамның саяси-моральдық түсінігі мен ұстанымынан туындайды: өмірдің мән-мағынасын, әрекеттің мазмұнын айқындайды.
Мұндай адам жетекте кетпейді, өз көзқарасы мен принципін сақтайды, қауіп-қатерден бой тасаламай, керек жерде батылдық көрсете алады.
Күш және ұстамдылық
Мінездің күші мақсатқа жету жолындағы кедергілерді жеңе білуден, ұстамдылық деңгейінен көрінеді.
«Бойда қайрат, ойда көз болмаған соң айтпа сөз». — Абай
Сенім мен мақсаттың байланысы
Мінез дүниетаным мен сенімге тірелгенде ғана оның сапалары тереңдейді. Айқын мақсат қою — берік сенімнен туады; онсыз тиянақты әрекет ету қиын.
Қабілетсіз адам болмайтыны сияқты, мінезсіз адам да болмайды: жақсы болсын, жаман болсын, әр адамда белгілі бір мінез бітісі бар. Бірақ көптеген сапалары үйлесім тапқан ірі мінезді адамдар жиі кездесе бермейді.
Тұрақсыздық туралы асығыс қорытынды жасамау
Адам түрлі жағдайда әртүрлі қылық көрсетуі мүмкін. Бұл бірден «мінезі тұрақсыз» дегенді білдірмейді: кейде адам әдетте батыл көрінбесе де, нақты бір сәтте жігері мен батылдығын танытуы ықтимал.
Қабілет, темперамент және ерік-жігер: мінезге ықпал ететін үш арна
Қабілет
Қабілеттің дамуы кейбір мінез бітістерін қажет етеді: табандылық, уақытша сәтсіздікке мойымау, еңбек сүйгіштік, ынта.
Темперамент
Темперамент мінезге өзіндік реңк береді. Жақсы мінездің ықпалымен темпераменттің кейбір осал тұстары да түзеліп, өзгеруі мүмкін.
Ерік-жігер
Мінезді қалыптастыруда ерік-жігердің үлесі зор: еркі күшті адамның мінезі берік, жігерсіз адамның мінезі босаң келеді.
Павловтың түсіндірмесі
И. П. Павлов мінез бітістерін жоғары жүйке қызметінің туа біткен типтері мен өмір барысында қалыптасатын уақытша жүйке байланыстарының өзара тоғысуы ретінде қарастырды. Демек, мінез тек табиғи ерекшелікке ғана емес, адамның өмір бойғы ықпалдарына, кең мағынасында айтқанда, тәрбиелеу мен үйретуге де тәуелді.
Мінездің қалыптасуы: әлеуметтік орта және нақты іс-әрекет
Адам мінезінің қалыптасуы қоғамдық болмыспен және әлеуметтік ортамен тығыз байланысты: мектеп, балалар мекемелері, оқу, өндіріс ұжымы, қоғамдық ұйымдар және басқа да құрылымдар мінез дамуына шешуші ықпал етеді.
Мінез туа біткен өзгермейтін қасиет емес
Ешбір бала туысынан еңбекқор не жалқау, тәртіпті не ұстамсыз болып тумайды. Мінез ұзақ жылдық өмір тәжірибесі мен тәрбие үдерісінің ықпалымен, өмірдің сан алуан жағдайында біртіндеп қалыптасады.
«Сөз жүзінде емес, мінез-құлықты іс жүзінде жүзеге асыруға болады». — Әл-Фараби
Адамның нақты іс-әрекеті мінез бітістерін орнықтыруда ерекше рөл атқарады: адам ортаға бейімделіп қана қоймай, өз мүмкіндігіне қарай сол ортаға өзгеріс енгізуге де тырысады.
Даралық және типтік мінез: қайталанбас пен ортақтың арақатынасы
Адамдардың өмір жолы мен әрекет сипаты әртүрлі болғандықтан, мінезінде басқа біреуде қайталанбайтын дара ерекшеліктер көп кездеседі. Сонымен бірге, қоғам ерекшеліктеріне байланысты көпшілікке ортақ типтік мінез белгілері де қалыптасады. Сондықтан адам мінезін талдағанда дара және типтік бітістерді қатар ескеру қажет.
Типтік мінездің негізі
Типтік мінез — белгілі тарихи-әлеуметтік жағдайлардың жемісі. Онда ұлттық, кәсіптік және жас ерекшеліктеріне сәйкес өзгешеліктер де көрініс береді.
Қоғамдық қайшылық пен мінез
Қарама-қарсы таптық қайшылықтары бар қоғамда мінездің таптық өзгешелігі айқын байқалады: мүдде мен дүниетаным айырмасы адамдар психологиясына әсер етпей қоймайды.
Жағдайды өзгерту идеясы
«Егер адамның мінез-құлқын жағдайлар тудыратын болса, онда сол жағдайларды адамға тиімді етіп құру керек», — деп жазды Маркс пен Энгельс. Бұл ой мінездің әлеуметтік шарттармен байланысын айқын көрсетеді.
Мінез бітістерін топтастыру
Адам мінезінің сан алуан бітістерін белгілі топтарға жинақтауға болады. Олар адамның жалпы бағыты мен дүниетанымына сүйеніп, әртүрлі жағдайда байқалып отырады.
1) Басқалармен қатынас
- гуманизм, қайырымдылық, үйірсектік, адалдық
- қарама-қарсысы: жекешілдік, қатігездік, тұйықтық, зымияндық
2) Еңбекке және іске қатынас
- еңбек сүйгіштік, құнттылық, бастамашылдық
- қарсысы: салақтық, тиянақсыздық, кертартпалық
3) Өзіне-өзі қатынас
- кішіпейілділік, қарапайымдылық, өзін-өзі сынай алу, талап қоя білу
- қарсысы: көкіректік, мақтаншақтық, жасқаншақтық
4) Еріктік сапалар («мінездің жотасы»)
Бұл топ адамның өзін-өзі меңгере алу қабілетіне байланысты. Оны адамның жалпы бағыты мен дүниетанымынан бөліп қарауға болмайды: жөнсіз батылдық немесе арам мақсатқа қызмет ететін «пысықтық» еріктік сапаның үлгісі бола алмайды.
Күшті мінез
- мақсатқа талпынғыштық
- дербестілік, тоқтамға келгіштік
- батылдық, шыдамдылық
- тәртіптілік, жинақылық, ерлік
Әлсіз мінез
- негативизм, иланғыштық
- қыңырлық, ұстамсыздық
- жүрексіздік
Қорытынды ескерту
Мінезді сипаттауда «ауыр», «жеңілтек», «сотқар», «тентек», «бейбастақ» сияқты тұрмыстық бағалаулар да кездеседі. Алайда мұндай атаулардың орнына мінездің нақты сапаларын (тұрақтылық, жауапкершілік, ұстамдылық, адамгершілік бағдар) айқындап, оларды адам өмірі мен тәрбиесі контексінде талдау анағұрлым дәл болады.