Мақатаев Мұқағали
Мұқағали Мақатаев: өмірі мен әдеби мұрасы
Мұқағали (Мұқаметқали) Сүлейменұлы Мақатаев (1931, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Қарасаз ауылы — 27.03.1976, Алматы қаласы) — қазақ поэзиясының ХХ ғасырдың екінші жартысындағы дамуына зор үлес қосқан ақын. Оның балалық шағы сұрапыл соғыс жылдарымен тұспа-тұс келді. Әкесі соғыста қаза тауып, ол анасы мен әжесінің тәрбиесінде өсті.
Білім жолы және еңбек қызметі
- 1948–1949 — ҚазМУ-дың филология факультетінде оқыды.
- Еңбек жолы — К. Маркс атындағы кеңшарда (қазіргі «Текес») ауылдық кеңес хатшысы, мектеп мұғалімі болды.
- 1952–1962 — Қарасаздағы бастауыш мектепте орыс тілінің мұғалімі; Қазақ радиосында диктор; Шалкөде ауылында «Қызыл отау» меңгерушісі.
- Редакциялық-әдеби қызметтері — Нарынқол ауданындағы «Советтік шекара» газетінде (қазіргі «Хан-Тәңірі») жауапты хатшы; «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде; «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») және «Жұлдыз» журналдарында әдеби қызметкер.
- Жазушылар одағы — поэзия бөлімінің кеңесшісі болды.
- 1970 — Жазушылар одағына мүшелікке қабылданды.
- 1973–1974 — Мәскеудегі Әдебиет және өнер институтында оқыды.
Алғашқы жарияланымдары
Ақынның тұңғыш өлеңдері — «Қырман басында», «Қойшы бала — Әкітай» (аударма) — 1949 жылы «Советтік шекара» газетінде жарияланды. «Інімнің ойы», «Шебер» өлеңдері 1951 жылы «Жастық жыры» атты жинаққа енді.
Мұқағали шығармалары оқырман жүрегіне сәуле түсіреді. Өйткені ақын туған жерін, туған халқын, ана тілін жанындай сүйді. Оның кез келген өлеңінен жердің де, елдің де биік рухы сезіледі.
Талант бағасы
Мұқағали талантын алғаш бағалағандардың бірі — Әбділда Тәжібаев. Ол «Қазақ әдебиеті» газетінде (18.03.1960) ақын туралы: «Өзіңнен де жігерлілеу, оттылау жас жеткіншек жеткенде, мақтанбасқа бола ма?!» — деп жазды.
Поэмалары және негізгі тақырыптары
Мұқағали Мақатаевтың поэма-толғауларының қатарында: «Ильич», «Ақ қайың әні», «Ару-ана», «Мавр», «Аққулар ұйықтағанда», «Қырандастар», «Чили — шуағым менің», «Шекарада», «Большевиктер», «Өмірдастан», «Арман», «Шолпан», «Досыма хат», «Отаным, саған айтам», «Райымбек! Райымбек!», «Қашқын», «Моцарт. Жан азасы» бар.
Лирика кеңістігі
Ақынның 650-ден астам лирикалық өлеңінде адам өмірінің мәні, әсемдік пен сұлулық, тазалық, ерлік, елдік, туған жер тақырыптары терең толғаныспен өріледі. Мұқағалидың шеберлігі — өмірден көрген-білгенін көңіл елегінен өткізіп, шынайы да әсерлі жеткізе білуінде.
«Моцарт. Жан азасы»: философиялық реквием
Ақын өмірінің соңғы кезеңінде жазылған «Моцарт. Жан азасы» реквиемі — философиялық мазмұны мен психологиялық тіні ерекше туынды. Төрт бөлімнен тұратын шығарманың («Табыт үні», «Халық үні», «Жесірлер үні», «Бесік жыры») әр бөлімінде бірде табыт, бірде жесір-ана, бірде жер-бесік атынан өмір мен өлім туралы терең пайымдаулар айтылады.
Ақын Моцарт тағдырын тілге тиек ете отырып, өмір туралы өз жанының оптимистік рухын, әр адамның жан түкпіріндегі арман-әнін жеткізеді.
Шынайылық ұстанымы және «өзін-өзі» зерттеу
Мұқағали қай тақырыпта жазса да жалған сезімге, жылтырақ сөзге әуес болмады. Ол өз поэзиясының табиғатын былай танытады:
«Мен жырлаймын, сырласамын,
Сыры бір замандаспен мұңдасамын.
Көгендеп жыр қосағын,
Келмейді жыр жасағым.»
«Тіпті де мен емес-ті “Мен” дегенім...
Өзгенің жаны-сырын ұғу үшін,
Өзімді зерттегенді жөн көремін.»
Мұқағали шығармашылығының өзегінде — өзін-өзі тану, адамдық асыл сезімге адалдық жатыр. Ол поэзия құдіретін махаббатпен, жақсылықпен, өмірге іңкәрлікпен байланыстыра қабылдайды.
«Поэзия! Менімен егіз бе едің?
Мен сені сезесің бе, неге іздедім?
Алауыртқан таңдардан сені іздедім,
Қарауытқан таулардан сені іздедім.»
«Өмірдастан» және адамдық ар-ождан тартысы
«Өмірдастан» атты топтамалы толғауында жесір жеңге — Дариға образы арқылы халық өмірі мен адамдық болмыс шындығы кең қамтылады: азаматтық, адалдық, ар-намыс, рух пен нәпсі арасындағы толассыз күрес психологиялық шиеленіс арқылы нанымды суреттеледі.
Дәстүр мен жаңалық
Мұқағали Мақатаев — дәстүршіл ақын. Сонымен бірге ол өлеңге интонация, инверсия, мазмұн өрісі тұрғысынан өзіндік жаңалық әкелді. Қазақ оқырманы Мұқағали жырларын сүйіп оқиды: ана мұңы, әже зары, жетім-жесір қайғысы, ерлік, пәк махаббат, адалдық, достық — оның поэзиясында тұтас адамдық әлемге айналды.
Ақын мен халықтың байланысы
Ақынның өзі айтқандай, Мұқағали мен халықтың арасындағы рухани байланыс табиғи әрі берік:
«Ақынмын деп мен қалай айта аламын,
Халқымның өзі айтқанын қайталадым.
Күпі киген қазақтың қара өлеңін,
Шекпен жауып өзіне қайтарамын.»
Музей және тірі естелік
Аудан орталығында ақиық ақын Мұқағали Мақатаевқа арналған музей бар. Мұражайды ақынның туысы әрі тай-құлындай тебісіп өскен досы Әбдіке Асанов басқарады. Экспонаттары өте бай: Мұқағалидың туғанынан қайтыс болғанға дейінгі суреттері, өзі ойнаған дойбысы, аңға шыққанда атып алған түлкісінің терісі, өлең жинақтары, ақын туралы мақалалар, тұрған үйінің макеті — бәрі де көрген жанға ыстық әсер қалдырады.
Әбдіке Асанов әрбір заттың тарихын тәптіштеп баяндайды. Музейден қайтып келе жатқанда мына жолдар ойға оралады:
«Айқай, заман! Даласына қаласы жарасуы-ай...
Айналып Ақмоланы қимай барам,
Аман бол, айналайын, мидай далам.»
Мұқағали Сарыарқаның төсін осылайша жырға қосқан. Нағыз өнер құдіреті де — осы. Мұндай ақыны бар халық — бақытты халық.
Өлеңге сыймаған ой
Төмендегі өлең жолдары ақындық арманның кеңдігін, уақыт өте мақсаттың түрленіп, ұлғая беретінін әсерлі бейнелейді (1958):
«Менің бір досым,
Ана бір жыл Алматыға келгенде,
Өз аузынан досым былай деп еді:
— Дүниенің барлығын да өлеңге
Сыйғызатын ақын болғым келеді.
Былтырғы жыл Алматыға келгенде,
Былай деген сөзің ұқтым батырдың:
— Шалқар ойым сыймайды екен өлеңге,
Алты актілі пьеса жазып жатырмын.
Биыл тағы Алматыға келіп ем,
Досым менің барлығын да тастапты.
Ақысы мол, өзі қалың, жолы кең,
Екі томдық романын бастапты.»