Оқыту әдістерін таңдау
Оқу-әдістемелік кешен туралы
Бұл материалдар «Педагогика» пәнінің оқу-әдістемелік кешеніне жатады (Семей, 2014). Мәтіннің негізгі бөлігі — глоссарий: педагогика мен философияда жиі қолданылатын ұғымдардың қысқаша әрі мазмұнды түсіндірмелері.
Бөлімдер
Глоссарий
Бөлімдер
Дәрістер
Бөлімдер
Тәжірибелік сабақтар
Бөлімдер
Студенттердің өзіндік жұмысы
Глоссарий
Төменде педагогикада жиі кездесетін ұғымдар жинақталып, грамматикалық тұрғыдан түзетіліп, мазмұны нақтыланып берілді.
Абстрактылық және нақтылық (философиялық ұғымдар)
Нақтылық — заттың дамыған тұтастығын, мазмұндық қырлары мен байланыстарын, сондай-ақ қажетті жақтарының бірлігін бейнелейтін ауқымды білім. Абстрактылық — нақтылықтың даму сәтін (бағытын, кезеңін) көрсететін, объектінің жекелеген қасиеттерін біржақты түрде айқындайтын білім.
Танымда абстрактылық — ойдың нақтылыққа қарай қозғалыс сәті: объект туралы білім сұрыптау арқылы байып, айқындалады. Бұл тәсіл «абстрактіден нақтылыққа өрлеу әдісі» ретінде белгілі.
Адамның даралығы (индивидуальность)
Адамның даралығы — тұлғаның қайталанбас ерекшелігі және жалпыадамзаттық құндылықтарды өндіру мен жетілдіруге қабілетті дамудың жоғары деңгейі. Адам мәдени мұраны басқа адамдармен қарым-қатынас барысында ғана игеріп, дамыта алады.
Жеке тұрғыдан қарау (индивидуалды тәсіл)
Оқыту мен тәрбиелеу барысында оқушылардың өзіне тән ерекшеліктерін ескеру: білім деңгейі, өмірлік тәжірибесі, қызығушылығы, ұстанымы және оқу қарқыны.
Бұл тәсіл оқу тапсырмаларының көлемі мен күрделілігін саралаудан, өздігінен жұмыс деңгейін таңдаудан, сондай-ақ мадақтау мен талапты тең ұстаудан көрінеді.
Тұлғаның бағыттылығы (направленность личности)
Тұлғаның бағыттылығы — адамның қоғамға, оның мақсат-мұраттарына қатынасы арқылы айқындалатын шешуші сипаттамалардың бірі. Жинақталған түрде бұл — өз халқының және бүкіл адамзаттың игі мұраттарына ұмтылу.
Мектеп жағдайында ол оқушының білім, білік, дағдыларды меңгеріп, қоғамға адал азамат болуға және еңбекке ұмтылуынан байқалады.
Азаматтық (гражданственность)
Азаматтық — тұлғаның жетекші сапаларының бірі. Ол іс-әрекет, қарым-қатынас және тәрбие жүйесі арқылы қалыптасады: құқықты орынды пайдалану, қоғам ережелерін сақтау, міндет пен борышты саналы әрі белсенді атқару.
Азаматтық сана мектеп, отбасы, еңбек ұжымы сияқты әлеуметтік институттардың бірлескен ықпалымен дамиды; патриоттық, интернационалдық және еңбекке қоғамдық көзқарас қасиеттерімен астасады.
Ойлау және таным ұғымдары
Бұл бөлім ойлау мәдениетін, логикалық әрекеттерді және танымның негізгі құралдарын түсіндіретін ұғымдарды жинақтайды.
Ақыл (ум)
Ақыл — ойлаудың танымдық қабілеті дамуының жоғары басқышы; жаңа білімді шығармашылықпен меңгеру және өмірлік іс-әрекетте орындылық таныту. Ақылдылық — тұтастықты көре білу, мәселе қоя алу және мазмұнды түсіндіру барысында ойды дамыту.
Ақыл-ой тұжырымы (умозаключение)
Бір немесе бірнеше пікірден жаңа қорытынды пікір алу тәсілі. Тұжырымының құрылымы: алғышарт → қорытынды. Ол ғылыми дәлелдеу мен тәжірибелік бағалаудың логикалық негізін құрайды.
Танымдық бағытына қарай үш түрі жиі айтылады: дедукция (жалпыдан жекеге), индукция (жекеден жалпыға), ұқсастық (салыстыру арқылы қорытынды жасау).
Алдын ала сезіну (интуиция)
Интуиция — дәлелдеусіз, тікелей ұғыну арқылы ақиқатқа жақындау қабілеті. Ол көбіне бұрынғы тәжірибе мен алдыңғы ой жұмысының жасырын нәтижесі ретінде пайда болады және логикалық дәлелдеумен бекітілуі тиіс.
Байымдау / ұғынып ойлау (суждение)
Заттар мен олардың белгілерінің байланысын бекіту немесе жоққа шығару арқылы ақиқаттық не жалғандық мәнге ие болатын ойлау түрі. Танымда ол жаңа хабарды жеткізудің логикалық құралы, грамматикалық тұрғыда — сөйлем арқылы көрінеді.
- Субъект — белгілі зат туралы ой
- Предикат — заттың белгісі туралы ой
- Байланыс — белгінің бар/жоқ екенін көрсету
Байқау (наблюдение)
Байқау — алдын ала белгіленген мақсатқа бағытталған қабылдау. Ғылыми байқауда басты талаптар: мақсаттың айқындығы, объективтілік, қайталап тексеру мүмкіндігі және нәтижені талдау. Байқау ішкі және сыртқы түрде жүргізіледі.
Тәрбие және дүниетаным
Тәрбиенің бағыттары бір-бірімен сабақтас: ойлау мәдениеті, эстетикалық талғам, азаматтық ұстаным — бәрі біртұтас тұлға қалыптастыруға қызмет етеді.
Ақыл-ой тәрбиесі (умственное воспитание)
Ақыл-ой тәрбиесі — ойлаудың шығармашылық қабілеттерін мақсатты дамыту. Оқу материалы оқушыдан өз бетінше әрекет етуді, мәселені көріп, қарама-қайшылықтарды анықтауды және шешу құралдарын іздеуді талап етеді.
Бұл қабілеттер өздігінен қалыптаспайды: мұғалім оқушының саналы ұғыну қажеттілігін дамытуға, ой әрекеттерінің уәждерін күшейтуге және дағдыларын орнықтыруға бағыт береді.
Атеизм және атеистік тәрбие
Атеизм — діни сенімнің пайда болу негіздері мен себептерін ғылыми тұрғыдан талдайтын көзқарастар жүйесі. Атеистік тәрбие — оқушылардың ғылыми-материалистік дүниетанымын қалыптастыруға бағытталған жүйелі ықпал.
Бұл жұмыс қоғамдық-ақпараттық құралдарды, түсіндіру жұмыстарын және тәрбиелік іс-шараларды пайдалануды қамти алады; өзге сенім иелеріне құрметпен, әдептілікпен жүргізілуі керек.
Әсемдіктану (эстетика) және эстетикалық тәрбие
Әсемдіктану — табиғатта, қоғамда және өнерде әсемдіктің мәні мен даму заңдылықтарын зерттейтін философиялық ғылым. Ақиқатты тану тек ақылмен ғана емес: түйсік, бейнелі қабылдау және көңіл-күй сезімі арқылы да жүзеге асады.
Эстетикалық тәрбие — өнерге және шындыққа әсемдік тұрғысынан қарауды, рухани құндылықтарды түсінуді және көркем шығармашылыққа қатысуды қалыптастыру.
Әскери-патриоттық тәрбие
Бұл тәрбие — азаматтың қажет жағдайда Отанын қорғауға даяр болуына бағытталған адамгершілік, саяси, психологиялық және ерік-жігерлік сапаларды дамыту. Негізгі тіректері: тарихи жауынгерлік дәстүрлер, арнайы пәндер, спорттық-әскери ойындар, тарихи орындарға жорықтар, ізденіс және мұражай жұмыстары.
Ұйымдастыру және әдістеме
Бұл ұғымдар мұғалім еңбегінің практикалық жағын — жоспарлау, әдіс таңдау, кәсіби қауымдастық арқылы тәжірибе тарату және оқу процесін басқаруды сипаттайды.
Әдіс (метод)
Әдіс — білім беру, тәрбиелеу және дамыту мақсатына жетуді қамтамасыз ететін тәсіл; міндеттерді шешу үшін ұйымдастырылған іс-әрекет жолы. Ғылыми зерттеуде де әдіс — таным нәтижесін жүйелеуге мүмкіндік беретін негізгі құрал.
Әдіскер (методист)
Әдіскер — белгілі пәнді оқыту тәсілдерін сауатты қолдана алатын және соның негізінде оқыту мен тәрбиелеу міндеттерін тиімді ұйымдастыратын маман. Көп мұғалім кәсіби дамуда осы деңгейге ұмтылады.
Әдістемелік кеңес
Әдістемелік кеңес — мұғалімдердің іс-әрекетін үйлестіретін қоғамдық орталық. Ол оқу пәндері, тәрбие жұмысы және бастауыш оқыту мәселелері бойынша құрылып, семинарлар, курстар, ғылыми-тәжірибелік және әдістемелік конференциялар ұйымдастырады.
Әдістемелік құрал
Белгілі пәнді оқытуды ұйымдастыруға мұғалімге көмек беретін нұсқаулар мен ұсыныстар жинағы. Мұндай құралдар, әдетте, тәжірибелі ғалымдар мен мұғалімдердің еңбегі нәтижесінде жасалады.
Ашық сабақ
Ашық сабақ — мұғалім тәжірибесін зерттеу және тарату формасы. Оған жас мамандар, пән бірлестігі мүшелері және басқа әріптестер қатысады; соңында ұжымдық талқылау жүргізіліп, тиімді және әлсіз тұстар сараланады.
Әңгімелесу (собеседование)
Әңгімелесу — белгілі тақырыпты терең меңгертуге арналған ұжымдық талқылау. Ол білімді жинақтауға, нақтылауға және бекітуге көмектеседі. Бақылау (тексеру) қызметі маңызды болғанымен, оқу-үйрету мақсатын көлеңкелемеуі тиіс.
Баяндама (доклад)
Баяндама — нақты тақырыпты кеңейтіп баяндау арқылы орындалатын оқушының өзіндік жұмысы. Ол әдебиеттермен сауатты жұмыс істеуді, талдауды, материалды жүйелеуді және қорытынды жасауды талап етеді.
Бедел (авторитет)
Бедел — жеке адамның немесе әлеуметтік институттың еңбегі мен қасиеттерін көпшіліктің мойындауы нәтижесінде қалыптасатын ықпал күші. Оқыту мен тәрбиеде бедел оқушының жауапкершілігі мен тәртіптілігін, мақсаттылығын нығайтуға ықпал етеді.
Бейімделу (адаптация) және бейімділік (склонность)
Бейімделу — адамның өмір сүру жағдайына, сондай-ақ оқу-тәрбие барысында қоғам ережелеріне өз мінез-құлқын сәйкестендіруі. Бейімділік — белгілі бір іс-әрекетке бағыттылық; таңдамалы белсенділікпен және іске берілгендікпен сипатталады.
Мұғалімнің міндеті — оқушының бейімділігін байқап, тануына көмектесу және оның дамуына жағдай жасау.
Библиография
Библиография — басылымдарды ғылыми, тәрбиелік және білімдік мақсатта тиімді пайдалануға бағыт беретін сала. Ол әдебиеттерді шығу мерзіміне, аймағына, тақырыбына және басқа белгілеріне қарай жіктеп көрсетеді.
Болжам (гипотеза)
Болжам — құбылыстардың себептері мен қасиеттерін түсіндіру үшін ұсынылатын негізделген жорамал. Ол кез келген қиял емес: бақылау деректерін бастапқы жүйелеуге көмектесіп, кейін тексеру арқылы нақтыланады.
Болжаммен жұмыс екі кезеңнен тұрады: құру (негізгі белгілерді табу және сұрыптау) және тексеру (туындайтын салдарды нақты деректермен салыстыру).
Білік (умение)
Білік — белгілі бір ережені нақты міндеттерді шешуде орынды қолдануға негізделген жаңа әрекетті меңгерудің нәтижесі.
Қорытынды ой
Берілген глоссарий оқу процесін ғылыми ұғымдар арқылы нақтылауға көмектеседі: даралықты ескеру, ойлауды дамыту, тәрбие бағыттарын үйлестіру және әдістемелік жұмысты жүйелеу — бәрі педагогтің күнделікті тәжірибесінде өзара байланысады.