Ш.МҰРТАЗАНЫҢ «ҚЫЗЫЛ ЖЕБЕ» РОМАНЫНДАҒЫ ТАРИХИ ШЫНДЫҚ

Әлемде әр халықтың ұлт мақтанышына айналған перзенттері болады. Жүздеген жыл, тіпті бірнеше ғасыр өтсе де, біртуар талантты азаматтарын ел ешқашан ұмытпайды. Немістер — Гётесін, ағылшындар — Шекспирін, орыстар — Пушкин мен Толстойын, ал қазақтар — Абайды, Әуезовті, Момышұлын қастерлеп, ұлағатты сөзін ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп келеді. Осындай ұлы есімдер арқылы халықтың жан дүниесі өзге жұртқа да танылады.

Бүгінде де туған елі қадірлеп, «ұлылардың» санатына қосатын тұлғалар бар. Солардың бірі — Шерхан Мұртаза. Ол — халқымыздың маңдайына біткен жарық жұлдыздарының бірі. Әр жұлдыздың туар сәті, тұрар орны, сәулесін анық түсіріп, айқын жарқырар шағы болады. Дәуір тынысын дөп танып, заман талабына сай әрекет еткен қайраткерге уақыттың өзі қызмет етеді.

Жазушы да табиғаттағы тірі организм секілді: өседі, шыңдалады, кейде мұқалады. Өтпейтін пышақтай мұқалып, өрісі бір деңгейден ұзамаған қалам ұстағандар көп. Ал үнемі өсіп, бір кезеңнен келесі кезеңге биіктей беретін жазушы сирек. Сол сиректердің бірі — Шерхан Мұртаза.

Мұның айқын дәлелі — қазақ прозасындағы «Абай жолы», «Қан мен тер», «Менің атым Қожа», «Үркер», «Боран» секілді шығармалармен иық теңестіре алатын «Қызыл жебе» романы. Бұл — әдебиетіміздегі кесек дүние. Оның құндылығы тақырып «өтімділігінде» ғана емес, тарихи шындықты көркем оймен тұтастыра алуында.

«Қызыл жебені» жұрт Шерхан Мұртазаның Тұрар Рысқұловқа қойған ескерткіші деп те атайды. Бұл пікірдің жаны бар. Бірақ роман мұнымен шектелмейді: ол — ұрпақтан ұрпаққа жолданған қаһармандық аманат, қоғамнан қоғамға жасалған есті ескертпе.

Қоғам ешқашан бірқалыпты мамыражай күй кешкен емес. Бір формациядан екінші формацияға ауысу көбіне қиян-кескі келеді. Ал өз еркі өзінде болмай, бодандықта күн кешкен халық үшін бұл — қиямет-қайым. Бұл жазмыштан біздің халқымыз да толық қашып құтыла алған жоқ: большевизмнің авантюризмі мен геноциді онсыз да патшалық отарлық езгідегі елдің еңсесін одан әрі жаншыды.

Осындай кезеңде Тұрарлар сияқты тұлғалардың тарих сахнасына шығуы — заңдылық. Бұл — бойында күрескерлік рухы тірі халықтың қасиетінің дәлелі. Тұрардың тектілігін әкесі Рысқұлдан жалғастыруға да болады, бірақ тамыры одан да терең: Керей мен Жәнібек көтерген қара шаңырақтан, «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыстардан жалғасқан арна сияқты.

Дала жұрағаты ғасырлар бойы қараңғыда жұлдызға қарап жол тапқан. Ал дүние алай-дүлей болып, жер мен көктің арасы тұмшаланған шақта жұлдыздан адасып, жолынан жаңылу да, «Құдай салды, біз көндік» деп үнсіз қалу да кездескен. Роман ишаралайтын бір шындық — биліктің шексіздігі ең жарық жұлдыздарды жұлып түсіруге ұмтылады. Тұрар Рысқұлов сияқты тұлғалардың қасіретті тағдыры — осының айғағы.

Романның бастауындағы ишара: тордағы «арыстан»

«Қызыл жебенің» бастауында авторлық баяндау бар. Бір қарағанда, бұл жай ғана хабарлау тәрізді. Бірақ сол алғашқы суреттердің өзінде-ақ замана шындығы қылаң береді: торға түскен «жай аң» емес — даланың арыстаны мен жолбарысы. Орыс пен қазақтың бір торға түсуі — сол дәуірдегі тартыстың, күш сынасудың астарлы көрінісі.

Рысқұл мінезін бірден танып білу оңай емес. Дәл осы күрделі характер арқылы автор заманның шындығын, халық психологиясы мен менталитетін де ашып береді. Рысқұл ойы — тек кейіпкер ойы емес, жазушының да ішкі мазасыздығы мен тынымсыз ізденісінің иірімі.

Әкенің үміті мен баланың тағдыры: Тұрардың ауыр сәті

Тұрар — Рысқұлдың үміті артылған жалғыз жебе секілді. Алайда бала ес жиып, есейе бастағанда-ақ, ажалдың тұзағы тамылап, мойынға тақалғандай болады. Діндарлыққа берік емес Рысқұлдың өзі қысылған сәтте Жаратқанға жалынып, Ұмай ананы, Бәйдібек бабаны, Домалақ ананы ішінен қайта-қайта еске алады. Бұл — қазақ дүниетанымының, танымдағы тәуекел мен тәубенің табиғи көрінісі.

Жазушы оқиға желісі арқылы кейіпкер жанын ашуды мақсат етеді: тартыс табиғатын дәл танып, психологиялық иірімдерді ұтымды береді. Бұл әсіресе портрет жасауда айқын көрінеді.

Көркем портрет және тарихи мінез

Тұрардың ауырған сәтіндегі суреттеу — жан күйін де, болашақ қайратты да аңғартатын детальдарға бай. Қанша әлсіреп, сүзектен сүзіліп жатса да, «жанарындағы ұшқын» өшпейді: автор бала тәнін сырқат етсе де, рухын сырқат еткісі келмейді.

Рысқұлдың портреті де жағдайға қарай құбылып отырады. Бір тұста ол — қарапайым аңшы, мерген; бір тұста — ызғарлы, арландай қайсар, түрме қақпасын қағып тұрған қайрат иесі. Осы құбылмалылық кейіпкердің ғана емес, дәуірдің де қаталдығын сездіреді.

Романда тек Рысқұл мен Тұрар ғана емес, билік өкілдерінің де портреттері жиі ұшырасады. Мәселен, вице-губернатор Осташкиннің сырт кескінін беру арқылы жазушы отарлық жүйенің пафосын, паңдығын, салтанатын — әрі оның адамдық суықтығын қоса қабат танытады. Бұл портреттер тарихи шындықтың «көрінетін қабатын» жасап, оқырманды дәуір ауасына енгізеді.