М. Қ. ҚОЗЫБАЕВ – ҚАЗАҚТЫҢ ЕГЕМЕН ТАРИХЫНЫҢ ҚАЙТА ЖАҢҒЫРТУШЫСЫ
УДК 001 (09)
А.Д. Айдарова, Тараз мемлекеттік педагогикалық институты (Тараз қ.)
Ғасырлар бойы армандаған тәуелсіздіктің таңы атты — тарихшылардың да жұлдызды сәті туды. Осы кезеңде Манаш Қозыбаевтың екінші тынысы ашылып, ол әріптестерімен бірге өткеннің ақтаңдақтарын аршуға бел буды. Қолына қалам алып, ел мен жердің архивіне үңіліп, ұмыт қалған деректердің ізіне түсті.
М.Қ. Қозыбаев — қазақтың егемен тарихын қайта жаңғыртушы
Халық даналығы «мінсіз таза терең су түбінде жатады, мінсіз таза асыл сөз ой түбінде жатады» дейді. Мұрат Мөңкеұлының: «Алаш алаш болғалы, алаша атқа мінгелі…» деген жолдарын еске салғандай, М.Қ. Қозыбаев ел тарихшыларына бағыт-бағдар берген жетекші тұлға ретінде алға шықты.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстанның шынайы, төл тарихын жүйелі түрде қайта пайымдау ісі ерекше өзектенді. М.Қ. Қозыбаев тарихи сананың жаңа тұжырымдамасын қалыптастыруға үлес қосып, бұған дейін бұрмаланып келген немесе жабық тақырып болған мәселелерді батыл көтерді.
Негізгі ұстаным
Тарих ғылымы әрдайым саясат ықпалында болғанымен, тәуелсіздік жылдары өткен жолды қайта таразылап, ұлттық рухани қазынаны халыққа жаңаша ұсынуға бұрын-соңды болмаған мүмкіндік туды. Бұл кезеңді «алтын ғасыр» деу артық болғанымен, тарих ғылымының жұлдызы жанған жылдар деуге негіз бар.
Осы тұста Манаш Қозыбаев: «маңдайымызға сондай заман бұйырып тұрса, ұлтымыздың ұпайын түгендеп алайық» деген мазмұндағы ой айтып, отантану ғылымының жаңа концепциясын жасауға кірісті.
Ғалымның қалыптасуы: 1960–1970 жылдардан басталған танымалдық
М.Қ. Қозыбаевтың есімі тек тәуелсіздік кезеңіндегі ғылыми-интеллектуалдық өмірмен шектелмейді. Ол 1960–1970 жылдары-ақ қарымды, алғыр зерттеуші ретінде тарихшылар арасында кең танылды.
1941–1945 жылдардағы неміс басқыншыларына қарсы бүкілхалықтық күрес кезеңіндегі Қазақстан тарихына арналған іргелі зерттеулері отандық ғылымға елеулі үлес қосты. Ғалым бұл жылдардағы ауыртпалықты Қазақстан халқының өзге халықтармен бірге тең көтергенін, сондай-ақ елдің үздік қасиеттері көрінгенін нақты деректермен терең ашып көрсетті.
Тәуелсіздік дәуірінде ашылған тақырыптар
- 1931–1933 жылдардағы ашаршылықтың ақиқатын қалпына келтіру және салдарын талдау.
- Саяси қуғын-сүргін тарихын зерттеу, құрбандарды еске алу және ақтау.
- Күштеп ұжымдастыру, отырықшыландыру және оның қасіретті салдарларын ашық айту.
- Қазақстанға шағын халықтарды зорлықпен қоныс аударту секілді тоталитарлық тәжірибені саралау.
- 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасының тарихи мәнін жаңа қырынан түсіндіру.
«Алаш» ұғымын қайта айту — қорқынышты бұзған қадам
Тарихшылар қауымы «Алаш» сөзінен үркіп, ат-тонын ала қашқан кезеңде М.Қ. Қозыбаев бұл ұғымды ұлттық болмыспен сабақтастыра отырып, алғашқылардың бірі болып ашық айтты: «Алаш — қазақ халқы деген ұғым. Алаш — еліміздің ежелгі аты. Ол ғасыр басындағы ұлттық сананың өсу процесінің құрамдас бөлігі».
Өркениет туралы ұстанымы
Ол «халқымыз қараңғы еді, мәдениеті төмен, сорлы еді» дейтін біржақты тезиске қарсы шықты. «Дала этикасы — көшпенділер өркениетінің этикасы» деп, қазақ қоғамындағы сұлулықты, батырлықты, парасаттылықты ардақтайтын құндылықтарды қорғады.
Ермак туралы мәселе: миф пен саясатты әшкерелеу
М.Қ. Қозыбаев Ермак тұлғасына қатысты қалыптасқан идеологиялық мифті ғылыми дәлдікпен талдап, оның Ресей империясының отаршылдық саясатына қызмет еткенін ашып көрсетті. Ермактың есімін қоғамдық кеңістіктен алып тастау жөнінде алғаш рет батыл, негізді пікір білдіріп, кейін бұл мәселе нақты шешімдерге ұласқанын зерттеушілер атап өтеді.
Соғыс жылдары туралы пайымның тереңдеуі
Кейінгі еңбектерінде ғалым дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі қоғамның психологиясын, билік пен халық арасындағы күрделі қатынастарды тереңірек пайымдауға ұмтылды. 1995 жылы жарияланған мақаласында ол: кеңестік жүйеде зорлау әдісінің үстем болғанын мойындай отырып, сонымен қатар төнген қатер алдында халықтың ерекше рухани ерлік танытқанын атап өтті.
Тарихи портреттер және кадр саясатына талдау
Тәуелсіздік жылдарында М.Қ. Қозыбаев оқырманға кеңінен танылып, отандық тарихнамада тарихи портреттер жазуды жүйелі қолға алғандардың бірі болды. Қазақстандағы коммунистік партия мен Кеңес өкіметінің кадр саясатын терең зерттеген маман ретінде ол Ф. Голощекин, И. Сталин, Н. Хрущев, Л. Брежнев сияқты қайраткерлердің Қазақстанға қатысты саясатына талдау жасады.
Ғалымның портреттер цикліндегі түйінді ойлардың бірі — Орталықтан жіберілген басшылардың республикаға жиі түрде «экономикалық ресурс» көзі ретінде қарап, ұлттық даму мен болашақ мәселелеріне ұлыдержавалық, шовинистік өлшеммен келгені туралы тұжырымы.
Көпқырлы қалам: ғылыми батылдық пен публицистикалық қуат
М.Қ. Қозыбаевтың еңбектері — фактілік байлығы, тың тұжырымдары және азаматтық батылдығымен ерекшеленетін мұра. Оның зерттеулері жас тарихшылардың күрделі тақырыптарға ден қоюына ықпал етті.
Сонымен бірге ол тек ғалым ғана емес, жалынды публицист әрі қоғам қайраткері ретінде де танылды. Ол тарих мәселелерімен қатар, ел өмірінің өзекті проблемалары туралы да өткір пікір айтып, қалың жұртшылыққа ұлт ұлағатының жаршысы ретінде кеңінен белгілі болды.
Еңбектерінен мысалдар
- «Ашаршылық ақиқаты»
- «Ермак: аңыз бен ақиқат»
- «Казахстанская трагедия»
- «Жауды шаптым ту байлап»
Қорытынды ой
М.Қ. Қозыбаевтың мұрасы — тәуелсіздік дәуірінде ұлттық тарихи сананы жаңғыртуға қызмет еткен ғылыми батылдықтың, дерекке адалдықтың және қоғам алдындағы жауапкершіліктің үлгісі. Оның еңбектері қазақ тарихын жаңа көзқараспен танып-білуге жол ашып, тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге ықпал етті.