Экономикалық аспектідегі әлеуметтік сала

Тақырып 1. Әлеуметтік сала: басқару объектісі және әлеуметтік даму

Баянды дамудың аса маңызды құрамдас бөлігі — күшті әлеуметтік саясат. Ол қоғамның әл-ауқатын көтеріп қана қоймай, қоғамдық татулықтың негізі болатын орта таптың кең ауқымда қалыптасуына жағдай жасайды.

Әлеуметтік саясаттың негізгі мақсаттары

Экономикалық және әлеуметтік тұрғыдан қауқарсыз топтарға тиімді мемлекеттік қолдау көрсету.
Табысы төмен топтар үшін экономикалық мүмкіндіктерді кеңейту.
Еңбекке жарамды азаматтардың лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз ететін табыс табуына жағдай жасау.
Медициналық қызмет пен жалпы білім берудің қолжетімділігі мен сапасын, сондай-ақ қызмет түрлерін таңдау мүмкіндігін қамтамасыз ету.

Қоғамдық татулық пен мемлекеттің рөлі

Жаһандық тәжірибе қоғамдық татулықтың негізі ретінде мемлекеттің көпшіліктің мүддесін білдіріп, қорғауын көрсетеді. Мысалы, АҚШ-та саясат көбіне “статистикалық орташа азаматтың” мүддесіне бағдарланады.

Кең әлеуметтік топтардың саяси не экономикалық мүддесі айқын қалыптаспаған елдерде мемлекет қоғамдағы негізгі топтардың арасында “жалпақ шешей” рөлін атқаруға мәжбүр болып, басқару тиімділігі әлсіреуі мүмкін.

Теңгерім қағидасы: даму, кепілдік және жауапкершілік

Әлеуметтік саясатты іске асыру экономикалық өсім қарқынын және әлеуметтік кепілдіктерді сақтауды шебер ұштастыруды талап етеді. Бүгінгі жағдайда мемлекет көмегіне шынымен мұқтаж, өздігінен күн көре алмайтын топтарға басымдық берілуі тиіс. Ал қоғамның қалған бөлігі экономикалық еркіндік және құқықтық қорғалуға сүйене отырып, өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылады.

Осы үш құрамдас бағыттың біреуін шамадан тыс күшейту қоғам дамуына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан теңгерімді шешім — мемлекеттік саясаттың басты міндеттерінің бірі.

Өтпелі кезеңдегі әлеуметтік саясат және қорғау тетіктері

2000–2003 жж. орта мерзімді саясаттың бағыттары

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000–2003 жылдарға арналған орта мерзімді әлеуметтік саясаты қалыптасқан оң әлеуметтік-экономикалық жетістіктерді тұрақтандыруға, экономиканың дағдарыстан шығып өсуіне қарай жұмыссыздық пен кедейшілікті азайтуға және әлеуметтік дамудың ұзақ мерзімді негізін қалауға бағытталды.

Салық салу әдістерін жетілдіру, салық төлеу тәртібін нығайту және жауапкершілікті арттыру.
Табысы төмен және мүмкіндігі шектеулі топтарға міндетті материалдық көмек пен қаржылай қолдау көрсету.
Халықтың нарық жағдайына бейімделуіне және ұсақ кәсіпкерлікпен айналысуына жағдай жасау.
Еңбек нарығында белсенді және ықпалды саясат жүргізу.

Әлеуметтік саясаттың институционалдық принциптері

Орталық Үкімет пен жергілікті әкімдіктер арасындағы міндеттер мен жауапкершілікті нақты ажырату.
Әлеуметтік нормативтерді ескере отырып, көп деңгейлі бюджет жүйесін құру.
Нормативтердің негізі ретінде білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қамсыздандырудың мемлекеттік стандарттарын алу.

Әлеуметтік қызмет көрсететін ұйымдарды мемлекет меншігінде сақтау немесе жекешелендіру мәселесін тиімді шешу.
Монополияны жою, лицензиялау арқылы жеке сектор капиталын тарту және тиімді пайдалану.
Іс-шаралардың нақты бағдарламасын жасап, мерзімін белгілеу және орындалуын тұрақты бақылау.

Әлеуметтік кепілдіктер және индексация

Әлеуметтік кепілдіктердің мазмұны

Нарықтық экономикаға өту кезінде әлеуметтік қорғау жүйесіндегі негізгі мәні бар мәселе — әлеуметтік кепілдіктерді бекіту. Қазақстанда әлеуметтік кепілдіктерге мыналар жатады:

Ең төменгі жалақы, зейнетақы, стипендия, жәрдемақылар (соның ішінде уақытша еңбекке жарамсыздық бойынша төлем).
Тегін білім алу және медициналық қызмет көрсету.
Еңбек жағдайына байланысты жеңілдіктер.
Табыс индексациясы, жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғау, жұмыссыздық жәрдемақысын алу құқығы.
Меншікке құқық және одан табыс табу мүмкіндігі.

Индексация: инфляциядан қорғаныс механизмі

Тұрғындарды әлеуметтік қорғаудың негізгі элементтерінің бірі — ақшалай табысты индексациялау. Оның мәні — инфляция салдарынан бағаның өсуі келтірген шығынды өтеу арқылы халықтың сатып алу қабілетін сақтау.

Индексация қандай табыстарға қолданылады?

Бюджеттен төленетін жалақы, зейнетақы, стипендия, жәрдемақы және басқа да ақшалай төлемдер.

Индексация түрлері

Ақшалай табысты индексациялау.
Жинақталған ақшаны индексациялау.
Өмір сүру минимумын индексациялау.

Баға индексі қалай есептеледі?

Мемлекеттік статистика органдары тауарлар мен қызметтер бағасының өзгерісін тұрақты бақылап, осы деректер негізінде тұтыну бағалары индексін есептейді. Индексация ретроспективті (өткен кезең бойынша) немесе күтілетін (алдын ала болжанатын) болуы мүмкін.

Әлемдік тәжірибедегі үлгілер

Автоматты индексация: жалақы баға индексінің өсуіне пропорционалды өсіп, шығынды толық өтейді. Алайда бұл еңбек нәтижесімен байланыс әлсіреуіне әкелуі мүмкін.
Жартылай автоматты (келісімді): жалақының өсімі кәсіподақ, жұмыс беруші және мемлекет қатысуымен келіссөз арқылы анықталады; механизм нақты жағдайға бейімделеді.

Өмір құны өзгерсе, мемлекет не істейді?

Дамыған елдер тәжірибесі бойынша өмір құны жылына ±5% аралығында өзгерсе, бұл қалыпты құбылыс ретінде қарастырылады. Егер өзгеріс 5%-дан асып кетсе, ол қолайсыз белгі саналып, үкімет жалақы мен жәрдемақыны арттыру немесе салықты төмендету сияқты шаралар қолдануы мүмкін.

Кедейшілік, өмір сүру минимумы және “тұтыну қоржыны”

Өмір сүру минимумы деген не?

Өмір сүру минимумы — адамның өмір сүруін және оның еңбек күшін қалпына келтіруді қамтамасыз етуге қажетті ақшалай қаражаттың ең төмен деңгейі. Ол қоғамдағы өмір деңгейінің әлеуметтік тұрғыдан қажет ең төменгі шекарасын сипаттайды.

Өлшеудің екі тәсілі

1) Минималды тұтыну бюджеті: отбасының табыс-шығын балансын ескере отырып, негізгі физиологиялық және әлеуметтік-мәдени қажеттіліктерді ең төмен деңгейде қанағаттандыруға есептеледі. Оның құны тұтыну бағалары индексінің өсуіне қарай жылына кемінде бір рет (немесе тоқсан сайын) қайта қаралуы тиіс.
2) Азық-түлік үлесі әдісі: кедей отбасының табысының едәуір бөлігі (дәстүрлі бағалауда — шамамен үштен бірі) азық-түлікке жұмсалатыны ескеріледі. Бұл тәсіл барлық қажеттілікті толық қамтымайды; мақсаты — еңбекке қабілеттілікті ұдайы өндіруге жеткілікті ең төмен деңгейді белгілеу.

Тұтыну қоржыны: ең қажетті игіліктер жиынтығы

Тұтыну қоржыны — ең қажетті тауарлар мен қызметтердің жиынтығы; ол адамды қоғамда белгіленген минималды тұтыну деңгейінде қамтамасыз етуге арналған. Құрамына әдетте тағам, киім-кешек, гигиена заттары, дәрі-дәрмек, тұрғын үй және коммуналдық қызметтер, көлік, байланыс, мәдени-ағарту және басқа қажеттіліктер кіреді.

Әр топқа бөлек есептеледі

Әлеуметтік-демографиялық топтарда тұтыну құрылымы біркелкі емес, сондықтан қоржын бөлек есептелуі мүмкін: балаларға, жұмыс істейтіндерге, зейнеткерлерге, қала және ауыл тұрғындарына.

Салыстырмалы дерек

Қазақстанда тұтыну қоржынына 33 атаулы тауар мен қызмет түрі енгізілген. Ал дамыған елдерде кедейшілік шегін бағалауда 300-ден астам позицияны қамтитын тізімдер қолданылуы мүмкін.

Мемлекеттік реттеу, бюджет және әлеуметтік қызметтердің қаржыландырылуы

Нарыққа көшу және әлеуметтік тәуекелдің артуы

Әкімшілдік-әміршілдік жүйеден нарықтық экономикаға көшу кезеңінде адамның әлеуметтік тәуекелі артады. Экономикалық дағдарыс, жұмыссыздық және кедейшілік күшейген тұста мемлекеттің барша халықты жаппай қаржыландыру мүмкіндігі шектеледі. Осыған байланысты әлеуметтік қамсыздандыру механизмін нарық жағдайына бейімдеу және реформалау күн тәртібіне шығады.

Аймақтық тәсіл және бюджет реформасы

Мемлекеттік реттеу өңірлердің мүмкіндігін толық ашу үшін дифференциацияланған қағидаға сүйенеді. Бюджет экономикалық реформалардың негізгі құралдарының бірі болғандықтан, орталық пен аймақтар арасындағы бюджеттік реформалар аса маңызды бағыт ретінде қарастырылады.

1999 жылға дейін әлеуметтік саланы қаржыландырудың негізгі көздерінің бірі бюджеттен тыс қорлар болды (зейнетақы, әлеуметтік сақтандыру, жұмыспен қамту, міндетті медициналық сақтандыру). Әлеуметтік қызметтердің қоғамдық игілік ретіндегі сипаты оларды бюджет арқылы қаржыландырудың қажеттілігін күшейтеді.

Өмір сүру деңгейін сипаттайтын негізгі көрсеткіштер

Ұлттық табыстың жалпы көлемі және жан басына шаққандағы деңгей.
Тұтыну құрылымы (азық-түлік және өндіріс тауарлары бойынша нақты стандарт).
Еңбек жағдайы және жұмыспен қамту деңгейі.
Денсаулық сақтау мен білім беру жүйесінің жай-күйі.
Әлеуметтік қамсыздандыру және әлеуметтік сақтандырудың даму деңгейі.
Орташа өмір сүру ұзақтығы.
Тұрғын үймен және тұрмыстық қызметтермен қамтылу деңгейі.
Инфрақұрылым (көлік, жол, байланыс) және экология, өмір сүру ортасының сапасы.

Тақырып 2. Экономикалық аспектідегі әлеуметтік сала

Экономикалық өсім не үшін әлеуметтік нәтижеге айналуы тиіс?

Егер экономикалық даму халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартпаса, еңбек өнімділігі төмендеп, жұмыс күшінің сапасы кемиді. Бұл өз кезегінде қоғамдағы тұрақсыздық пен қарама-қайшылықтарды күшейтеді.

Әлеуметтік саясат әлеуметтік әділеттілік қағидасын іске асырады: әрбір азамат заңмен бекітілген ең төмен тұрмыс деңгейіне жеткізетін табысқа қол жеткізуге кепілдік алуы тиіс.

Әлеуметтік саясаттың екіжақты қызметі

1) Мақсат: экономикалық іс-әрекет қоғамның барлық топтары үшін жақсы жағдай жасауға бағытталуы тиіс.
2) Фактор: әлеуметтік саясаттың өзі экономикалық өсудің факторы болады, өйткені адам капиталының сапасын қолдайды.

Қазіргі әлеуметтік саясаттың басымдықтары

Үкімет қызметіндегі маңызды басымдықтардың бірі — әлсіздерді қорғайтын және экономиканың дамуын қолдайтын қазіргі заманғы әлеуметтік саясат. Нәтижеліліктің негізгі өлшемі — халық өмірінің сапасын және әлеуметтік стандарттарды тұрақты арттыру.

Көп деңгейлі әлеуметтік қамту

Әлеуметтік қамтудың көп деңгейлі жүйесін жетілдіру мемлекет, жұмыс беруші және қызметкер арасындағы жауапкершілікті бөлуді, оның ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығы мен сенімділігін қамтамасыз етуді көздейді.

Осал топтарға атаулы қолдау

Атаулы әлеуметтік көмек тетігі кедейлікті азайтуға бағытталып, қоғамдық жұмыстар, оқыту және қайта оқыту, жұмысқа орналастыру, әлеуметтік жұмыс орындарын құру сияқты белсенді шараларды күшейтуді көздейді.

Ана мен баланы қолдау

Ана мен баланы қорғау әлеуметтік жүйеде ерекше орын алады. Демографиялық ахуалды жақсарту және бала тууды ынталандыру мақсатында 2006 жылдан бастап қосымша жәрдемақылар енгізілді: бір жасқа дейінгі бала күтіміне әмбебап жәрдемақы және аз қамтылған отбасылардағы 18 жасқа дейінгі балаларға арналған жәрдемақы.

Кепілді әлеуметтік қызметтерге қолжетімділік

Осал топтардың білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік қызмет көрсетудің кепілді қызметтеріне қол жеткізуін қамтамасыз ету қажет. Ол үшін кепілді және қосымша қызметтер тізбесін әзірлеп, заң жүзінде бекіту және ұсыну тәртібін жаңарту маңызды.

Мемлекет кепілдік берген қызметтер мемлекеттік тапсырыс негізінде мемлекеттік ұйымдар немесе мемлекеттік емес бірлестіктер арқылы тегін ұсынылуы мүмкін. Қосымша қызметтер жеке секторды тарту есебінен ақылы түрде дамытылады.

Сапа мен қауіпсіздік талаптары

Әлеуметтік қызмет стандарттарын енгізу.
Ұйымдарды міндетті лицензиялау.
Қызметкерлерді аккредиттеу талаптарын күшейту.
Мүгедектерді оңалту қызметтерін қажеттілікке сай жаңарту.

Жұмыспен қамту және әлеуметтік серіктестік

Лайықты еңбекке қолжеткізуді кеңейтетін тұрақты экономикалық өсуді қолдау.
Өңірлерде кәсіпкерлікті дамыту арқылы бәсекеге қабілеттілікті арттыру.
Кәсіптік даярлық, үздіксіз оқыту, білім беру және еңбек ресурстарының сапасын (әсіресе жастардың) көтеру.
Үкімет, бизнес, кәсіподақ және азаматтық қоғам күш-жігерін біріктіретін әлеуметтік серіктестікті күшейту.

Бюджет саласы қызметкерлерінің еңбекақысы

Үкімет бюджет саласы қызметкерлерінің еңбекақы төлеу жүйесінде жұмыстың түпкі нәтижесіне бағдарлануды күшейту үшін белгілі бір өзгерістер енгізуді жоспарлайды.