Қазақ - стан Республикасының Үлттық ғылым экадемиясы
Саяси қуғын-сүргіннің кезеңдері: Қазақстан тәжірибесі
Қазақстан бір кезеңде мемлекет қайраткерлері мен белгілі ғалымдарды жер аударатын аймаққа айнала бастады. Сол жылдары Қазақстанға жер аударылғандардың қатарында Л.Д. Троцкий, аграрлық ғылымның аса белгілі өкілдері А.В. Лаянов, Н.Д. Кондратьев, С.П. Швецов және басқа да тұлғалар болды.
Негізгі ой
Қуғын-сүргін тек қамау мен жер аударумен шектелмей, қоғамның ғылыми, мәдени және рухани тірегін әлсіретуді мақсат етті.
Үшінші кезең: 1930-жылдардың басы
1930-жылдардың басында ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру, көшпелі және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын зорлықпен отырықшыландыру, Сталиннің толық қолдауымен Голощекин мен оның сыбайластары жүзеге асырған «Кіші Октябрь» бағыты ауыр салдарға әкелді. Соның ең қасіреттісі — 1932 жылғы жаппай ашаршылық болды.
Ашаршылық салдары
1932 жылғы ашаршылық пен оның зардабынан республика байырғы халқының шамамен 49 пайызынан айырылды.
Қарсылық қозғалыстары
1929–1932 жылдары республикада 300-ге жуық шаруалар қарсылық қозғалысы болып, кейбірі қарулы көтеріліске ұласты (Созақ, Абыралы, Ырғыз, Батпаққара және т.б.).
Қатаң жазалау
Көтерілістер ОГПУ мен тұрақты Қызыл Армия күштері тарапынан аяусыз басып-жаншылды.
Шаруалар көтерілістерін басып-жаншу параллель түрде бұрын Алаш қозғалысына қатысқан, 1919 жылдан кейін ресми кешірім жасалған соң партия-кеңес, ғылым, мәдениет және оқу-ағарту салаларында еңбек етіп жүрген қазақ зиялыларының екі тобына қарсы сот процестерімен қатар жүргізілді. Бұл саяси істерді ОГПУ ұйымдастырды.
1928–1932: қазақ зиялыларына қарсы процестер
1930 жылғы 4 сәуір үкімі
1928–1929 жылдары ұсталып, түрмеге жабылған Ахмет Байтұрсынов бастаған 40-тан астам адамға ОГПУ-дың сот коллегиясы 1930 жылғы 4 сәуірде үкім шығарды. Үкім бойынша Ахмет Байтұрсынов, Мыржақып Дулатов, Мырзағазы Есполов, Халел Ғаббасов, Дінмұхамет Әділов, Жүсіпбек Аймауытов, Ғазымбек Бірімжанов, Әбдірахман Байділдин, Дамулла Байтілеуов, Асқар Дулатов және басқалары бастапқыда ату жазасына кесіліп, кейін он жылға концлагерьмен алмастырылды.
Мағжан Жұмабаев, Еддес Омаров, Ибраһим Сәтбаев, Асқар Әбдуәли, Әубәкір Әділов, Абдулла Үзақпаев он жылға концлагерьге айдалды. Хайретдин Болғанбаев пен Абдолла Байтасов бес жыл мерзімге Солтүстік өлкеге (Северный край) жер аударылды. Қалған он шақты адам әр түрлі мерзімдерге концлагерьге кесіліп, жер аударылды.
1932 жылғы 20 сәуір: «үштік» үкімі
Алдыңғы топтың артынан іле-шала зиялылардың екінші тобы ОГПУ-дың қанды шеңгеліне ілінді. 1932 жылғы 20 сәуірде ОГПУ-дың Қазақстандағы өкілетті өкілділігінің «үштігі» (тройка) мәселе қарап, үкім шығарды.
Жалған жаламен істі болған бұл топтың (20 адамнан астам) ішінде Мұхаметжан Тынышбаев, Көшмұхамбет (Қошке) Кемеңгеров, Халел Досмұхамбетов, Жаһанша Досмұхамбетов, Алдаберген Үмбетбаев, Нөшір Қожамқұлов, Әбдірахман Мұңайтпасов, Әшім Омаров, Жұмахан Күдерин, Жақып және Абдулхамит Ақпаевтар, Сейтәзім Қадырбаев және басқалар болды. Олар орталығы Воронеж қаласы болған Орталық қара топырақты облысқа бес жыл мерзімге жер аударылды және жергілікті ОГПУ органдарының қатаң бақылауында болды.
Осы істер бойынша тергеуге алынып, сотталғандардың қатарында болған Әлімхан Ермеков, Мұхтар Әуезов, Уәлихан Омаров, Біләл Сүлеев, Даниял Ысқақов алдын ала қамауда отырған уақыты есепке алынып, 1932 жылғы 22 сәуірдегі «үштік» үкімімен босап шықты. Дегенмен олар жасырын бақылауда қалды.
1930 және 1932 жылдары сотталып, жер аударылғандардың бір бөлігі (Жүсіпбек Аймауытов, Әбдірахман Байділдин, Мыржақып Дулатов және т.б.) сол жақта қаза тапты.
Төртінші кезең: 1937 жылдан соғыс аяқталғанға дейін
Бұл кезеңдегі саяси қуғын-сүргін «халық жаулары» және «социалистік отанына сатқындық жасағандар» деген ұрандардың аясында жүрді. «Социалистік құрылыс алға жылжыған сайын ел ішіндегі тап күресі күшейе түседі» деген сталиндік қағида билеуші жүйенің өз халқына қарсы бағытталған жаппай террорына «теориялық негіз» ретінде қолданылды.
Депортациялар мен лагерь жүйесі
- Қазақстанға КСРО-ның басқа аймақтарынан жүз мыңдаған саяси «сенімсіз» тұтқындар әкелінді, соның ішінде соғыста әр түрлі жағдайда жау қолына түскен бұрынғы жауынгерлер мен офицерлер де болды.
- Еділ бойы немістері, шешендер, ингуштер, кәрістер, курдтар, месхеті түріктер, қырым татарлары, қарашайлар, балқарлар және өзге де халықтар Қазақстанға зорлықпен көшірілді (депортацияланды).
- Көптеген адамдар «еңбек армиялары» құрамына алынып, тегін жұмыс күші ретінде пайдаланылды.
- ГУЛАГ жүйесінің бөлімшелері кеңейіп, әсіресе Қарағанды лагерлерінің (Карлаг) жаңа бөлімшелері ашылды.
Бесінші кезең: 1940-жылдардың екінші жартысы мен 1950-жылдар
Бұл кезеңдегі қуғын-сүргіннің соққысы алдымен интеллигенцияға бағытталды. Зиялы қауымды қудалау «буржуазиялық ұлтшылдармен» және «тексіз космополиттермен» күрес ұранының астында жүргізілді.
Қаныш Сәтбаевқа түскен қысым
Осы кезең халықтың рухани өміріндегі ірі құбылыс болған Қаныш Имантайұлы Сәтбаевқа да ауыр соққы болып тиді: жүрегін жаралады, намысын қорлады, белгілі бір уақыт Қазақстаннан кетуге мәжбүр етті. Ол ар-ұяты жоқ жалақорлардың әрекетінен жазықсыз жапа шекті.
Бұл қысымның парадоксы анық еді: Қаныш Имантайұлы — Кеңес Одағының ең жоғары марапаттарына ие, КСРО мен Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңестерінің депутаты, өзі негізін қалаған Ұлттық Ғылым академиясының президенті, КСРО Ғылым академиясы төралқасының мүшесі, әлемдік ғылыми ортаға танымал тұлға болатын. Соған қарамастан, ол «сенімсіз» адам ретінде саяси науқанның ызғарына іліне жаздады.
Нысанаға іліккендер
Науқан «буржуазияшыл ұлтшылдар» деп айыпталған бірқатар ғалымдарға қарсы бағытталды: Е. Бекмаханов, Е. Исмайылов, Б. Сүлейменов, Қ. Мұхаметханов ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды; А. Жұбанов, Қ. Жұмалиев, І. Кеңесбаев, Б. Кенжебаев және басқалар қызметінен қуылып, моральдық соққыға ұшырады.
Сол кезеңде Алматыдағы жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелерде еңбек еткен еврей интеллигенциясының бір бөлігіне де «тексіз космополиттер», «Батыстың алдында бас июшілер» деген айыптар тағылды. Аса көрнекті геолог М. Русаков та «қоғамға жат адам» ретінде қудаланды.
Е. Бекмаханов ісі және идеологиялық қысымның күшеюі
40–50-жылдардағы науқанның өршуіне 1943 жылы шыққан «Қазақ ССР тарихы. Көне дәуірден бүгінгі күнге дейін» еңбегі мен 1947 жылы жарияланған тарихшы Ермұхан Бекмахановтың «XIX ғасырдың 20–40-жылдарындағы Қазақстан» атты монографиясы әрі себеп, әрі сылтау болды.
Ресми айыптау тетіктері
- 1945 жылы «Большевик» журналында «Қазақ ССР тарихы» кітабы сыналып, Қазақстанның Ресейге қосылуы «басып алу» тұрғысынан ғана берілді деген қорытынды жасалды.
- 1945 жылғы 14 тамызда Қазақстан К(б)П Орталық Комитеті кітаптың екінші басылымын дайындау туралы қаулы қабылдап, «біржақты баға» берілді деп айыптады.
- 1947 жылғы 21 қаңтардағы «Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы өрескел саяси қателер туралы» қаулы XIX ғасырдағы рухани мұраны зерттеуді іс жүзінде шектеді.
- Бекмаханов еңбегі «зиянды» деп жарияланып, автор «буржуазияшыл ұлтшыл», «антисовет» ретінде айыптала бастады.
Осындай ахуалда «ішкі жауларды» іздеу күшейіп, күдік пен үрей ғылыми ортаға дендеп кірді. 1937–1938 жылдардағы саяси атмосфера белгілі бір деңгейде қайталанды.
Қаныш Сәтбаевқа қарсы бағытталған айыптаулар
Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті Қ.И. Сәтбаевты және Қазақ мемлекеттік университетінің ректоры Т. Тәжібаевты «ұлтшылдық пиғылдағы адамдарды қолдаушылар» деп айыптағандар шықты. Қ.И. Сәтбаев әріптестеріне араша түсіп, Академия ғалымдарына саяси айып тағудың қате екенін дәлелдеуге тырысты.
1950 жылғы 26 желтоқсанда «Правда» газетінде жарияланған мақала және 1951 жылғы 10 сәуірдегі қаулы «бекмахановшылықты» айыптауды ресми деңгейге көтерді. Қаулы мәтіні жауапты редактор ретінде Қ.И. Сәтбаев қол қойған «Қазақ ССР Ғылым академиясының Хабаршысы» журналында да жарияланды. Сол журналда редакциялық алқаға Е. Бекмахановтың кітабына қатысты «сынды елемеді» деген айыптар да тағылды.
1951 жылғы 16–17 қазанда өткен Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті Пленумында Қ.И. Сәтбаевқа «буржуазияшыл ұлтшылдардың қамқоршысы» сияқты саяси айыптар ашықтан-ашық айтылды. Кейбіреулер тіпті Қанекеңнің 1927 жылы Мәскеуде «Ер Едіге» эпосын алғы сөзі және ғылыми түсініктемелерімен жариялағанын «ұлтшылдықты уағыздады» деп көрсетуге тырысты.
Ғылымға жасалған қысым: «лысенколық» науқан
40–50-жылдардағы қуғын-сүргін қоғамдық ғылымдармен шектелмей, табиғаттану салаларын да қамтыды. Бұл науқан 1948 жылы Мәскеуде өткен ВАСХНИЛ-дің атышулы сессиясынан кейін күшейді. И. Сталиннің қолдауына сүйенген Т. Лысенко Н. Вавилов бастаған отандық генетика мектебін «жалған ғылым» деп жариялап, генетиктерді саяси айыптармен қудалауды ұйымдастырды.
Салдары
Мәскеуден басталған бұл идеологиялық дүмпу Қазақстанда да жалғасын тауып, гуманитарлық ғылымдармен қатар биолог, зоолог, медик, топырақтанушы секілді табиғаттанушы ғалымдарды «саяси тазартудың» шеңберіне тартты. Т. Лысенконың «іліміне» қайшы зерттеулер жүргізген қазақстандық ғалымдарды ресми түрде қудалау басталды.
Мәтіндегі баяндау осы тұста үзіледі: 1948 жылғы қуғын-сүргіннің Қазақстандағы нақты жалғасы ары қарай тарқатылмай қалған.
Алтыншы кезең: 1986 жылғы Желтоқсан және оның салдары
Қазақстандағы саяси қуғын-сүргіннің алтыншы кезеңі 1986 жылғы желтоқсанда болған халықтық-демократиялық қозғалысты және оның салдарын басып-жаншуға бағытталды.