ХІХ ғ II жартысында өмір сүрген қазақтың әнші-ақындар
Ақан Қорамсаұлы: серілік дәстүрдің ірі тұлғасы
XIX ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақ әнші-ақындарының көрнекті өкілдерінің бірі — Ақан Қорамсаұлы (Ақан сері). Ол 1843 жылы қазіргі Көкшетау өңірінде, Қоскөл деген жерде дүниеге келген. Шын есімі — Ақжігіт; ата-анасы еркелетіп, Ақан деп атап кеткен.
Он үш жасында әкесі оны діни мектепке береді. Алайда зерек, сергек ойлы бала дүмше молданың шала сауатты, үстірт оқытуына көнбей, оқуын тастайды. Кейін Қызылжар қаласында Уәлидің медресесінде екі-үш жыл оқиды. Бұл оқу орындары оған, негізінен, хат танып, сауат ашуға қызмет еткенмен, Ақан дін шарттарын өмір бойы қатаң ұстанған жан болмаған.
Өнерге ерте бет бұру және серілік өмір
Жастайынан ән мен жырға құмар Ақан он алты-он жетіге жеткенде-ақ домбыра алып, ән салып, өлең шығарып айтуға кіріседі. Маңына ақын, әнші, домбырашы, палуан секілді түрлі өнер иелерін жинап, серілік-салдық жолға түседі.
Ол ит жүгіртіп, құс салып, аңшылық құрған; алғыр қыран құсы болған (оны «Қараторғай» деп атаған), жүйрік ат ұстаған. Осындай еркін өмірі, дарқан мінезі, сырлы әні мен өткір сөзі үшін халық оны «сері» атаған.
Негізгі ұғымдар
- Серілік — еркін мінез, өнерпаздық, сұлулыққа іңкәрлік, ел ішінде ән-өлеңмен танылу.
- Лирика — оқиғадан гөрі сезімді, ішкі күйді алдыңғы орынға шығаратын поэзия.
- Әлеуметтік сарын — қоғамдағы теңсіздік, әдет-ғұрып қысымы, билік пен мінездің бұзылуын әшкерелеу.
Жастық лирикасы: достық, махаббат, сұлулық
Жастық, бозбалалық шағында Ақан серінің көп жырлаған тақырыптары — достық пен махаббат. Ол сүйіспеншілікке адалдықты, сезім еркіндігін аңсаған өлеңдерін әнге қосып айтқан. Эстетикалық талғамы жоғары, нәзік жанды ақын өмірдегі сұлу мен әсемнің бәрін жырға айналдырды: табиғатты да, алғыр қыранды да, жүйрік атты да қызыға суреттеді.
Сұлулықты жырлаған лирика
«Жайықтың ақ түлкісі», «Ақ көйлек» секілді өлеңдерінен ақынның сұлулықты сүйсіне жырлайтыны анық көрінеді. Ол адамның өңі ғана емес, ісі мен жаны да көркем болғанын қалайды.
Өлеңнен үзінді
Жайықтың ақ түлкісі аралдағы,
Алдыңнан сен бір қашқан марал-дағы.
Формыңа төңкеріліп жайдым қанат,
Шарықтап ақиықша Оралдағы.
Әйел бостандығы тақырыбы
Ақанның «Сырымбет», «Үш тоты», «Балқадиша», «Ұрқияжан» сияқты бірқатар өлеңдері әйелдің бас бостандығын аңсаудан туған. Сұлу әйелді идеал тұтқан бұл шығармалар өз дәуірі үшін әлеуметтік астары терең, ойы батыл туындылар саналады.
«Сырымбет» әнінен
Ауылым қонған Сырымбет саласына,
Болдым ғашық ақ сұңқар баласына.
Бидайыққа лайық қарағым-ай,
Бөктергіге қор болып барасың ба?
Алтын қайық жарасар күймесімен,
Наздана алмас сұлу қыз сүймесімен.
Қоскөл жаққа таныса киіп барған,
Бешпентіңді беріп кет түймесімен.
«Балқадиша» әнінен
Қызы едің Ыбыкеңнің, Балқадиша,
Бұралған белің нәзік тал — Қадиша.
Жиылған осы тойға қалың қыздың,
Ішінде қара бассың — хан, Қадиша.
Қайғы-қасірет және «Құлагер» трагедиясы
Жастықтың еркін рухымен серілік дәурен кешкен Ақан отыздан аса бере қабат-қабат қайғыға ұшырайды. Ескі салтпен арпалыса жүріп қосылған сүйген жары Ұрқия қайтыс болады. Қыран құсы Қараторғай бір түнде өледі. Артынша қасқырға салған құшаланы жеп, құмай тазысы Базаралы да өледі.
1876 жылы оның жүйрік аты Құлагерден айрылуы — өміріндегі ең ауыр соққылардың бірі. Сол жылы Керей руының Нұрмағамбет атанған ірі байы Ереймен жақта әкесі Сағынайға ас береді. Ақан сол аста Құлагерді бәйгеге қосу үшін алып барады. Бәйгеге 323 ат қосылады. Бәрінен озып келе жатқан Құлагерді Ақанмен өштескен Батыраш, Қотыраш сияқты бай-феодалдар соққыға жығып өлтіреді.
Жан күйзелісінің поэтикасы
Құлагердің өлімі Ақан үшін жеке қайғыдан да асып, рухани жараға айналады. Ол баласымен бірге елсіз Қоскөлдің қамысты қопасын паналап, тау кезіп, иесіз даланы жайлап, өзгеден оқшау тіршілік етеді. Құлагерге арнап бірнеше өлең мен ән шығарады. Солардың ең көп тарағаны — «Құлагер».
Жанры жағынан «Құлагер» лирикалық-психологиялық шығармаға жақын: онда оқиға баянынан гөрі сол оқиға тудырған күйініш, ішкі арпалыс, психологиялық тебіреніс басым.
«Құлагер» әнінен
Жел соқса қамыс басы майда деймін,
Ат қостым, ат айдаушым, айда деймін.
Алдыңғы ат баран болмай, қылаң болды,
Жығылмаса Құлагер қайда деймін.
Қоғам мінезін әшкерелеу: «Заман адамы»
Заман ағысы мен қоғамдық өзгерістердің сырын ой елегінен өткізген Ақан бір тұста өз дәуірінің типтік адамын сипаттауға көшеді. Оның «Заман адамы» атты ұзақ толғауы — замандас бейнесін мінездеуге құрылған шығарма.
Ақынның суреттеуіндегі «заман адамы» — өз дәуірінің ұнамсыз мінездерін бойына жинаған ел билеушілері: болыс-билер, байлар, ауылнайлар. Олардың әрекеті мен мінез-құлқындағы құбылысты айта отырып, Ақан өткір сын айтады.
Теңеу арқылы берілген мінездеме
Жұпар мен гүл майының иісін білмес,
Зұлматтың тұмауымен біткен мұрны.
Іші зұлмат болған соң керегі жоқ,
Қаншама болса-дағы жүзі нұрлы.
Өмірінің соңғы кезеңі және мұрасының орны
Ақан өмірінің соңғы жылдарын оңашалану күйінде өткізеді. Серілік дәуреннен алыстап, жастық армандарының көбіне жете алмаған, жер-суынан айрылған, ел билеушілері мен пиғылы бұзылған пысықтардан жәбір көрген ол қасына жалғыз мылқау баласы Ыбанды алып, Қоскөл жағасында оқшау ғұмыр кешеді. Сол кезеңде ақын туралы түрлі өсек те тараған.
Ол 1913 жылы 70 жасында қайтыс болды. Кейінгі әдебиетте Ақан трагедиясы мен тұлғасы кең көркемдікпен бейнеленді: Ілияс Жансүгіров «Құлагер» поэмасында ақын қасіретінің себептерін нәзік те қуатты өрнектесе, Ғабит Мүсірепов «Ақан сері — Ақтоқты» трагедиясында Ақан өмірін ескішіл күштерге, дінге қарсы күрес аясында суреттейді.
Ән мұрасы
Ақан сері — XIX ғасыр қазақ ақындарының ішінде айрықша назар аударарлық тұлға. Оның есімі ең алдымен әні мен өлеңі арқылы кең тарады: жастайынан үні мен әсем сазы жан тербеткен әнші болса, кейін сол сазына сай ән шығаратын композиторға айналды.
- «Сырғақты»
- «Сырымбет»
- «Балқадиша»
- «Көкжендет»
- «Маңмаңгер»
- «Құлагер»
Мұхит, Біржан, Ақан серілер — халқымыздың ең ардақты, сүйікті әншілері екені көпшілікке мәлім. Ақан әндерін Қазақстанның қай түкпірінен болса да білетін, сүйсіне тыңдайтын тыңдарман табылады.