Мұсылман өркениеті және түрік халықтарының мәдениеті
Шығыс Ренессансы: мұсылмандық мәдени өрлеудің кең тынысы
Шығыс Ренессансы деп аталып жүрген кең құбылыс — талай елді қамтып, 500 жылдан астам уақыт бойы өркендеген мұсылмандық мәдени өрлеу дәуірі. Әл-Кинди, әл-Фараби, ибн Сина, Фирдауси, Жүсіп Баласағұн, Қожа Ахмет Иассауи, Омар Хайям сияқты ой алыптарының рухани мұрасын меңгермейінше, бүгінгі күні өзіңді мәдениетті адам қатарына қосу қиын.
Осы тұста заңды сұрақ туады: бұл өрлеудің исламмен байланысы қаншалық? Мұндай сұрақтың негізі бар. Арабтардың Орта Азияға жорығы 712 жылдан басталды. Соның нәтижесінде афро-еуразиялық кеңістіктің көптеген өңірлерін тоғыстырған ортақ мәдени арна қалыптасуына мүмкіндік туды. Бұл тұрғыдан алғанда, ислам діні әртүрлі мәдени қабаттарды араластырып, қорытып, жаңа үлгі түзуге себепкер болды.
Маңызды түйін
Арабтар жаулап алған көптеген елдерде (әсіресе Иран, Үндістан, Египет, Сирия) бұрынғы эллинистік өркениеттің рухы толық жоғалмаған еді. Ислам сол мұраны жаңа ойлау жүйесімен ұштастыруға жағдай жасады.
Қазақстан жеріндегі исламның орнығуы
Орта Азиямен ежелден тығыз байланыста болған Қазақстан жеріне де ислам өз ықпалын тигізді. Дегенмен елдегі көптеген түрік тайпалары исламды бірден қабылдаған жоқ. Қарахан мемлекетінде мұсылман дінін алғаш қабылдаған қаған — Сатұқ. Ал оның ұлы Мұса 955 жылы исламды Қарахан мемлекетінің ресми діні ретінде жариялады.
Х ғасырда оғыздар мен қыпшақтардың да едәуір бөлігі мұсылмандыққа өтті. Жалпы алғанда, исламды қабылдау Қазақстан жеріндегі тайпалардың сол дәуірдің озық мәдениеттерімен іштей сабақтасуына, жаңа рухани кеңістікке қосылуына жол ашты.
Рухани өмірдегі екі бағыт: ақыл мектебі және жүрек мектебі
Бұл кезеңдегі мәдени өркендеуге мұсылман рухани өміріндегі екі бағыттың өзара тайталасы айрықша әсер етті. Ол ықпал Қазақстан жерінде де терең із қалдырды.
1) Перипатетикалық дәстүр
Платон мен Аристотель идеяларына сүйенген шығыстық перипатетика — рационалдық ойлау мен философиялық жүйелеудің қуатты арнасы.
2) Сопылық бағыт (суфизм)
Құдайды «парасатпен» ғана емес, «жүрекпен» тануды алға шығарған рухани тәжірибе; халық тілімен уағыздауға бейім, кең тараған мәдени қозғалыс.
Әл-Фараби және «мәдениетті адам» идеясы
Перипатетикалық бағыттың негізін салушылардың ең ірісі — Отырарда туған Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед ибн Тархан ибн әл-Фараби ат-Түркі. Ол дүниежүзілік мәдениет пен білім тарихында «Аристотельден кейінгі екінші ұстаз» ретінде танылды. Ғалымдар еңбектеріне сүйенсек, әл-Фараби 200-ден астам трактат жазған.
Әл-Фараби еңбектерін сол дәуірдің ғылыми тілі саналған арабша жазғанымен, өз Отанының ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени тәжірибесінен әрдайым нәр алды. Оның ұлылығы — туған топырақтың мәдени қалпын ирандық, үнділік және антикалық дүниетаныммен ұштастыра білуінде.
Әл-Фараби мәдениет туралы ойларын байланыстырған төрт арқау
- Хақиқат — бір Алланың ақиқаттығын дәлелдеу.
- Шариғат — мұсылмандық тұрмыс-салт заңдары.
- Тариқат — Аллаға қызмет еткен әулиелер жолы мен өмірі.
- Мағрифат — білімділік пен парасат идеялары.
Мыңжылдық тарихы бар Иран өркениетін жаулап алған арабтар бұл мәдениеттегі терең парсылық әдебиетті меңгеруді «әдеп» деп түсінді. Әдепке жататын шығармалар қарапайымдылығымен, түсініктілігімен және ой ұшқырлығымен баурайды. Әл-Фараби әдепті адам ілімін гуманистік тұрғыдан қарастырып, мұндай адамдағы ең басты қасиет — парасаттылық екенін атап көрсетеді.
Екі анықтама, бір мақсат
«Хайуани ақли»
Адам — «ақылды жан». Бұл кейінгі еуропалық ағартушылықтағы Homo sapiens ұғымымен сабақтас.
«Хайуани мадани»
Адам — «мәдениетті жан». Мұнда адам болмысының қоғамдық-мәдени өлшемі терең ашылады.
Мұндай тұлғалық деңгейге, әл-Фарабидің ойынша, ең алдымен ел басшысы көтерілуі керек. Оның аңдағыштығы дана философтың кемелдігін танытса, қиял қуатына қасиет дарыған адам пайғамбар, сәуегей, өмір оқиғаларын терең түсінетін көреген болып көрінеді — мұның бәрі тәңірлікті тануға ұмтылған болмыстың шарапаты.
«Мәдениетті адамды» тәрбиелеу мәселесін әл-Фараби «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы», «Бақыт жолына сілтеу», «Ақылдың мәні туралы», «Данышпандықтың інжу-маржаны» және басқа да трактаттарында жан-жақты талдайды. Оның жиі қолданатын ұғымы — «қала». Бұл ұғым әл-Фарабиде жай қоныс емес, адамдардың мәдени топтары мен мемлекетті білдіретін мағынаға ие. Тіліміздегі «мәдениет» сөзінің арабша баламасы «маданият» екені, ал оның «мадина» (қала) түбірімен төркіндес болуы да ойды тереңдетеді.
«Ізгілер қаласы» қандай?
Әл-Фараби үшін ізгілер қаласының тұрғындары инабаттылық, әділеттілік, білімділік және өнерсүйгіштік сияқты қасиеттерімен ерекшеленеді. Олар надандар мен адасқандар қаласының тұрғындарынан мүлде бөлек.
Жалпы алғанда, әл-Фараби — Шығыс мәдениетінің алып тұлғасы. Оның рухани мұрасы ибн Синаға, Бируниге, Баласағұнға және көптеген ойшылдарға сарқылмас қайнар болды.
Сопылық: жүрекпен тану және халық тілі
Шығыс Ренессансы туралы сөз қозғағанда, оның тағы бір бастауы — сопылық бағытты (суфизмді) аттап өту мүмкін емес. Қазақстан жеріндегі ұлы ғұламалар — Жүсіп Баласағұн, Бақырғани, әсіресе Қожа Ахмет Иассауи шығармаларында сопылық сарын айрықша орын алды. Сондықтан Ренессанс идеясын тек Платон мен Аристотельдің шығыстық ізбасарларымен шектеу біржақтылық болар еді.
Сопылықтың туу себептері
- Сопылық ислам әлемінде алғашында ресми дінге қарсы оппозициялық қозғалыс ретінде қалыптасты.
- «Суф» термині «жүн шекпен» мағынасымен байланыстырылып, сопылардың қарапайым, тақуалық өмір салтын меңзейді.
- Х ғасырдан бастап фанатик топтардың күшеюі түрлі ағым өкілдерін қуғынға ұшыратып, көне мәдени мұраларға «жат» деген айып тағуға дейін барды.
Қуғын-сүргін салдарынан Иран мен Араб аймақтарынан көптеген сопылар (өздерін дәруіштер деп атаған) Түркістанға қарай ағылды. Орта Азияда жүздеген мың дәруіш пайда болғаны айтылады. Сопылар құдайды парасатпен ғана емес, жүрекпен түсіну керек деп жариялап, халыққа түсінікті болуы үшін идеяларын жергілікті түрік тілінде уағыздады.
Қожа Ахмет Иассауи: түрік руханияты мен ислам өркениетінің тоғысы
Осы бағыттың көрнекті өкілі, кейін мұсылман пірлерінің біріне айналған тұлға — Қожа Ахмет Иассауи. Оның ең үлкен жетістігі — ғасырлар бойы қалыптасқан бай түрік мәдениетін мұсылман өркениетімен шебер байланыстыруы.
Негізгі шығарма
Қожа Ахмет Иассауидің басты еңбегі — «Диуани хикмет» («Ақыл кітабы»).
Иассауидің өміріндегі ерекше қадамдардың бірі — 63 жасқа келген соң: «Пайғамбар жасына жеттім, одан әрі жарық дүниеде өмір сүру күнә» деп, бар дүниесін мұқтаждарға таратып, өз еркімен жерасты қылуетінде ғұмыр кешуі. Оның пәк өміріне риза болған Ақсақ Темір кейін Қожа Ахмет Иассауи кесенесін салдырды.
Ыбырай Алтынсарин бағасы
«Мұстафит ғұламалар арасындағы ұлықтар төртеу: Имам Ағзам, Имам Мәлік, Имам Шафиғи, Имам Қожа Ахмет Иассауи. Бұл төртеуі шариғат мәнісін толық тексеріп, халыққа түсіндіріп берді».
Философиялық сопылық ағымының ірі өкілдері қатарында әл-Ғазали мен ибн Араби аталады. Олардың ілімі бойынша, мәдениеттілік — жан-жақты жетілген, толыққанды адамды үлгі-өнеге ретінде қабылдау. Құдай мен адам арасындағы алшақтықты жоюға ұмтылған сопы шайырлар үшін негізгі күш — махаббат.
«Диуани хикметте» Қожа Ахмет Иассауи дүниенің тірегі ретінде Адам мен Махаббатты алға шығарады. Ал әл-Фараби іздеген «қайырымды қаланың» өзегінде де махаббат пен сүйіспеншілік үстемдік етуі керек: ақылды ел баласы, әділетті заң, бақытты тұрғын — бәрі де адамгершілікті дәріптеу мен жамандықтан арылуға келіп тіреледі.
Түрік дүниесінің үлесі: Махмұд Қашқари
Түрік тайпалары Шығыс Ренессансының шеткері аймағы ғана емес. Соның бір айқын дәлелі — Махмұд Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбегі. Бұл туындыны тек тілтанулық құрал деп емес, ортағасырлық түрік мәдениетінің өркениетке қосқан салмақты үлесі ретінде қарастырған жөн.
Мұсылман әлемін баураған мәдени кеңістікте түріктердің өзін әлемге таныту қажеттігі күшейді. Махмұд осы міндетті теңдесі жоқ еңбегі арқылы сәтті жүзеге асырды. Оның негізгі нысанасы — түрік тайпаларының мәдениеті. Сол мақсатпен ол түрік жұрты мекендеген кеңістікті түгелге жуық аралап шыққан.