Ойдың тілі сөз
Шет тілін оқытудың психологиясы
Елбасы Жолдауында кез келген орта білім беретін мектеп оқушыларының шет тілін жоғары деңгейде меңгеруіне жағдай жасау қажеттігі атап көрсетілген. Бүгінгі таңда жалпы білім беретін мектептерде шет тілін оқытуға айрықша мән беріліп отыр. Қазақстандағы тіл саясатының өзегі — мемлекеттік тілді еркін меңгерту, ал шет тілін оқытудағы басты мақсат — білім алушылардың даярлық сапасын халықаралық стандарттарға жақындату.
Осы мақсатқа жету үшін жетілдірілген әдістемелерді меңгеру, шетелдік ғалымдар мен мұғалімдердің тәжірибесімен танысу маңызды. Әсіресе 12 жылдық білім беру жағдайында оқыту мазмұны өзгермелі қоғамда өмір сүруге бейім, білімді әрі қабілетті тұлғаны қалыптастыруға бағытталады және оқушының болашақ кәсіби бағдарын анықтауға ықпал етеді.
12 жылдық білім беру және шет тілінің рөлі
Қазақстанның білім беру жүйесі әлемдік білім кеңістігіне кезең-кезеңімен интеграцияланған сайын, шетел тілдерін оқытудың рөлі арта түседі. 12 жылдық мектеп жағдайында ағылшын тілін оқытудың тиімді бағыттарының бірі — ойын элементтері мен әрекет арқылы оқыту.
Ойын арқылы оқыту: қызығушылық пен белсенділікті арттыру
Ойын — оқытудың мазмұнды формаларының бірі. Оның тиімділігі оқушылардың белсенділігін арттырып, пәнге қызығушылығын күшейтуінде. Бастапқы кезеңде ойын оқушының тілдік материалды жеңіл меңгеруіне көмектеседі, шаршауды басып, оқу әрекетіне жағымды эмоционалдық орта қалыптастырады.
Дұрыс ұйымдастырылған ойын тілді үйренуге ынтаны өсіреді, бірлесіп жұмыс істеуге бағыттайды, ізденімпаздық пен жауапкершілік дағдысын қалыптастырады.
Ойындарды қолданудың негізгі мақсаттары
- Әліпбиді дұрыс меңгерту.
- Орфографияны дұрыс қалыптастыру.
- Дұрыс оқу дағдысын дамыту.
- Лексиканы меңгерту және бекіту.
- Дұрыс жазу, дұрыс айту, ойлау мен сөйлеуді дамыту.
Әдістемелік талаптар
- Ойын мазмұны сабақтың тақырыбы мен мақсатына сәйкес болуы.
- Уақыттың нақты белгіленуі.
- Топтық/жұптық форматтың алдын ала ойластырылуы.
- Қажетті материалдардың толық дайындалуы.
- Қолданылатын сөздер мен тіркестердің оқушы деңгейіне сай іріктелуі.
- Ойын барысының қысқа, түсінікті жоспарының болуы.
Қызығушылық — оқудың қозғаушы күші
Мұғалім ең алдымен оқушының оқуға қызығушылығын оятуы керек. Қызығушылық арқылы оқушының қабілеті ашылады, өз күшіне сенімі артады, тұлғалық қасиеттері қалыптасады. Бастауыш сынып оқушыларының назарын ұстап тұруда ойын элементтерінің орны ерекше: қызықты ойыннан кейін олар тез сергіп, тапсырмаларды ықыласпен әрі сапалы орындайды.
Сынып ішінде қолданылатын ойындар мен әрекеттер
Ойындарды сабақтың әр кезеңінде қолдануға болады: жаңа сөздерді қайталау, өткен материалды еске түсіру, білімді тексеру немесе сөйлеу дағдысын дамыту. Таңдалған ойындар оқушылардың сөздік қорына және тілдік деңгейіне сай болуы тиіс.
Танымдық ойындарға мысалдар
Мұндай ойындар оқушының танымын кеңейтіп, тілдік материалды бекітуге, сөз әрекеттерін қалыптастыруға және зейін мен ойлау қабілетін дамытуға көмектеседі.
Әрекет арқылы оқыту түрлері
- Matching
- Categories
- Fill in the blanks
- Dialogues
- Drawing
- Singing
Ойынның психологиялық әсері
Мазмұндық және рөлдік ойындар зейін, ес, ойлау және қиялды дамытады. Ал интеллектуалдық ойындар ережені сақтап ойнау арқылы тапқырлық пен байқағыштықты күшейтеді, ерік-жігер сапаларын жетілдіреді. Ойын барысында бала өз мүмкіндігін байқап, қабілетін сынақтан өткізеді.
Ойындарды ұйымдастыру үлгілері
1) What’s in the bag? (Сөмкеде не бар?)
Мұғалім сөмке алып келіп, оқушылардан оның ішінде қандай заттар бар екенін сұрайды. Ойын әсіресе сабақ соңында жаңа сөздерді еске түсіру және бекіту үшін тиімді. Мұғалім заттарды көрсетіп, “What’s this?” сұрағы арқылы атауын айтқызады (мысалы: pen, copybook, pencil, ruler, rubber), кейін сөздерді жеке-жеке қайталатады.
Кейін заттарды оқушыларға таратып беріп, мұғалім “Who has a pencil?”, “Who has a ruler?” сияқты сұрақтар қояды. Оқушылар жауапты толық сөйлеммен айтады: “Janar has a pencil.” Бұл ойын сөздік қорды молайтып, есте сақтауды және сөйлеуді дамытады.
2) Board Race (Тақта сайысы)
Мұғалім оқушыларды екі топқа бөліп, ережені түсіндіреді. Мұғалім түстерді, сандарды немесе сөздерді айтады, ал әр топтың оқушылары кезекпен тақтаға шығып, естігенін қатесіз жазуы керек. Соңында мұғалім жазылған сөздерді тексеріп, қателерін түзетеді де жеңімпаз топты анықтайды.
Үлгі:
Бұл ойын шапшаңдықты, дұрыс жазуды және есте сақтауды дамытады.
3) Question Race (Сұрақтар сайысы)
Мұғалім тақырыпқа қатысты сұрақтарды алдын ала дайындап, оқушыларға таратады. Оқушылар сұрақтарға дұрыс әрі толық жауап беруі қажет. Мысалы, “Жыл мезгілдері” тақырыбында суреттерді тірек етіп төмендегідей сұрақтарды қолдануға болады:
- How many seasons are there in a year?
- What are they?
- How many months are there in a year?
- What are they?
- What season is it now?
- What month is it now?
- How many days are there in a week?
- What are they?
Ойын сөйлеу дағдысын дамытып, сөздік қорды байытады және сабаққа қызығушылықты арттырады.
Қорытынды нәтижелер
- Әр оқушының шығармашылығы артады.
- Жылдам жұмыс істеуге дағдыланады.
- Жеке қабілеті айқынырақ көрінеді.
- Топ ішінде белсенділік танытуға ұмтылады.
- Ойлау қабілеті дамиды.
- Әр оқушы өз деңгейіне сай бағаланады.
Психологизация және тілдік білімнің қазіргі үрдістері
«Ұрпағы білімді халықтың болашағы бұлыңғыр болмайды». Бүгінгі талап — жас ұрпаққа саналы, мағыналы білім мен өнегелі тәрбие беру. Тіл — танудың, түсінудің және дамудың құралы. Көп тіл білу тұлғааралық және мәдениаралық қарым-қатынасты күшейтіп, халықаралық байланыстарды дамытуға мүмкіндік береді.
Қазақстанның басқа елдермен байланысы артқан сайын шет тілін меңгерген мамандарға сұраныс өсіп отыр. Президент Н.Ә. Назарбаев Жолдауда үш тіл саясатын: мемлекеттік тіл — қазақ тілі, ұлтаралық қатынас тілі — орыс тілі, әлемдік экономикаға кірігу тілі — ағылшын тілі ретінде меңгерген бәсекеге қабілетті маман даярлау міндетін атап өткен. Бұл білім беру ұйымдарына жаңа мақсаттар мен жауапкершілік жүктейді.
Көптілді білім берудің мақсаты мен нәтижесі
Мақсат
Әлемдік қауымдастық жағдайында бәсекеге түсе алатын көптілді тұлғаны дамыту.
Міндеттер
- Әр оқушының жеке қабілетін дамытуға жағдай жасау.
- Әртүрлі деңгейдегі мәселелерді шешуге бағытталған жобалық жұмыс.
Күтілетін нәтиже
Өзін-өзі әлеуметтік және кәсіби тұрғыдан басқаруға, өздігінен дамуға қабілетті көптілді тұлға.
Қазіргі мектепте ақпараттық технологияларды қолдануға кең мүмкіндік бар: лингафондық құралдар, аудио-видео кешендер, мультимедиалық бағдарламалар, интернет ресурстары, коммуникативтік бағыттағы әдістер. Оқу үдерісін жетілдіру мақсатында ашық сабақтар, пікірсайыстар, семинарлар мен конференциялар, практикалық сабақтар, дөңгелек үстелдер, өзара сабаққа қатысу және талдау, зерттеу жұмыстары жүргізіледі.
12 жылдық білім беру үлгісіне көшу мұғалімнен инновациялық әрі шығармашылық ойлауды талап етеді. Сонымен бірге мұғалім ақпараттық құралдарды (PowerPoint, Active Studio және өзге платформалар) меңгеріп қана қоймай, интернеттегі жаңалықтарды кәсіби тәжірибесіне тиімді енгізе білуі керек. Ақпараттың көлемі артқан заманда мұғалімнің міндеті — ақпаратты сұрыптап, оны оқушының ойлауына, тілдік әрекетіне қызмет ететін оқу тәжірибесіне айналдыру.
Техникалық құралдардың артықшылықтары
- Уақыт үнемделеді, материал алдын ала жүйеленеді.
- Оқушы өз бетінше орындауға ұмтылады, қызығушылығы артады.
- Оқу әрекеті бірізді әрі нақты бақылауға келеді.
- Оқушы жазады, оқиды, тест орындайды, талқылайды.
Қорытындысында, көптілді білім беру бағдарламасы аясында үш тілде меңгеру тәжірибесін жүйелеп, әлемдік деңгейге ұмтылу қажет. Бұл оқушылардың халықаралық жобаларға қатысуын кеңейтіп, шетелдік әріптестермен ғылыми байланыстарды нығайтуға және шетел тілдеріндегі ақпарат көздеріне қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Сөздің дамуы
Адам өз өмір қажеттілігін өтеу үшін өзге адамдармен пікірлеседі, ой алмасады. Бұл үшін белгілі бір тілдің грамматикалық ережелеріне сәйкес сөз тіркестерін пайдаланады. Адамзат санасының дамуында дыбысты тілдің пайда болуының маңызы ерекше болды.
Сөйлеудің қалыптасуы нәтижесінде адам ағзасында анатомиялық өзгерістер жүріп, дыбысты дұрыс айтуға мүмкіндік беретін сөйлеу аппараты дамыды. Осы арқылы адам тек жеке дыбыстарды ғана емес, дыбыс тіркестерін және мағынасы бар сөздерді айта алатын қабілетке ие болды.
Тіл, сана және қоғамдық тәжірибе
Сөйлеу — адам санасының басты белгісі және адамды жануарлар әлемінен ерекшелендіретін негізгі күштердің бірі. Сөйлеу мен сананың қалыптасуын тек биологиялық себептермен түсіндіру жеткіліксіз: оның негізінде қоғамдық-әлеуметтік және тарихи факторлар жатыр. Сана мен тіл — адамның іс-әрекетімен, еңбек құралдарын жасап, қолдануымен байланысты тарихи дамудың нәтижесі.
Тіл мен сөз жеке адамның да, қоғамның да ой-санасын дамытып, жетілдіруде маңызды рөл атқарады. Сөз ойлы әрі мәнерлі болуы тиіс, әйтпесе мақсатына жете алмайды. Жүсіп Баласағұнның «Ақылдың көркі — тіл, тілдің көркі — сөз» деген тұжырымы осыны дәлелдейді.
Тіл арқылы жеке адамның тәжірибесі ұжымның ортақ игілігіне айналады, ал жеке сана сыртқы орта мен оқу-тәрбие үдерісінің ықпалымен үздіксіз дамиды. Адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы ретінде тілдің негізгі қызметі де осында. Сонымен қатар тіл — адамның сана-сезімі мен психологиясының айқын көрсеткіші; ол адамды әрекетке бағыттап, мақсатқа жетелеуге қабілетті.