Табиғат қорғау шығындары

Кіріспе

Еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму стратегиясы қоғамдық өндірістің табиғи ортамен үйлесімді болуын талап етеді. Өндіргіш күштер мен жалпы қоғам табиғи ортада дамып, табиғат ресурстарын пайдалану арқылы өркендейді. Сондықтан табиғи ортаның тазалығы — қоғам дамуының басты шарты.

Негізгі ой

Табиғат пен экономиканың үйлесіміне табиғат қорғау мен табиғат пайдалануды ғылыми негізде басқару арқылы қол жеткізуге болады.

Экономикалық мамандықтарға дайындалатын студенттерге арналған «Табиғат пайдалану экономикасы» пәнінің басты мақсаты — табиғат пайдаланудың тиімді жолдарын таңдауға мүмкіндік беретін экономикалық құралдарды меңгерту: табиғат қорғау шараларының экономикалық тиімділігін анықтау, табиғат ресурстарын бағалау, шығындар мен тиімділіктерді есептеу, табиғатқа келтірілетін зиянды өлшеу әдістерін үйрету және табиғат қорғау мен пайдаланудың экономикалық тетіктерімен таныстыру.

Пәннің басым бағыттары

Кешенді зерттеу

Мәселелерді кешенді талдау және олардың танымдық негіздерін айқындау.

Табиғат кешендерінің байланысы

Табиғи кешендердің өзара байланысын және қоғамдық өндірістегі орнын анықтау.

Тұрақты даму логикасы

Экономикалық, экологиялық және әлеуметтік салдарларды ескере отырып, табиғатты тиімді пайдалану мен қорғау шешімдерін үйрету.

Әдістемелік негіз

Пәннің әдістемелік өзегі — экологиялық және экономикалық білімдердің ғылыми әрі іс-тәжірибелік біртұтастығы, олардың өзара тығыз байланысы. Экологиялық, әлеуметтік және экономикалық үдерістер тарихи және диалектикалық тәсілдермен бірлікте қарастырылады.

Тақырыптық жоспар

Төменде пән бойынша тақырыптар және сағаттардың жалпы бөлінісі берілген (барлығы: 72 сағат; лекция: 36, семинар: 18, студенттің өз бетімен жұмысы: 18).

Формат

Лекция · Семинар · СӨЖ

№	Тақырып атауы	Барлығы	Лекция	Семинар	СӨЖ
1	Табиғат пайдалану экономикасына кіріспе	2	2	0	0
2	Табиғат қорғау және табиғат ресурстарын тиімді пайдалану экономикасы	2	2	0	0
3	Табиғи ортаның сапасын және табиғат ресурстарын экономикалық бағалау теориясы	2	2	0	0
4	Қалпына келмейтін табиғат ресурстарын қорғау, тиімді пайдалану және экономикалық бағалау	8	4	2	2
5	Жер ресурстарын қорғау және тиімді пайдаланудың экономикалық мәселелері	10	4	4	2
6	Су ресурстарын қорғау және тиімді пайдалану	8	4	4	0
7	Биологиялық ресурстарды қорғау және тиімді пайдалану экономикасы	8	2	2	4
8	Әуе кеңістігін қорғаудың әлеуметтік-экономикалық мәселелері	10	4	4	2
9	Табиғат ресурстарын кешенді пайдалану және кешенді бағалау	6	2	0	4
10	Табиғат пайдаланудағы ҒТЖ. Өндірістік-шаруашылық әрекеттерді экологияландыру	4	2	0	2
11	Табиғат пайдаланудың төлемдері	4	2	2	0
12	Табиғатты қорғауға және тиімді пайдалануға экономикалық ынталандыру	4	2	0	2
13	Табиғат пайдалануды басқару. Тұрақты экономикалық даму	2	2	0	0
14	Табиғат қорғаудың жаһандық және халықаралық мәселелері	2	2	0	0

Курстық бағдарлама: негізгі тақырыптар

Бағдарлама табиғи орта, ресурстарды бағалау, қорғау, басқару және экономикалық реттеу мәселелерін жүйелі түрде қамтиды. Төменде әр тақырыптың мазмұны ықшамдалып, редакциялық өңдеуден өткізілді.

1-тақырып. Табиғат пайдалану экономикасына кіріспе

Табиғи орта, табиғат ресурстары, қорғау және тиімді пайдалану ұғымдары.
Қоғам дамуындағы табиғат ресурстарының рөлі және ресурстарды сұрыптау.
Табиғат пайдаланудың принциптері, міндеттері және әлеуметтік-экономикалық қатынастар.
Пәннің қоғамдық, техникалық және жаратылыстану ғылымдарымен байланысы.
Негізгі ұғымдар, категориялар және экономикалық көрсеткіштерді анықтау тәсілдері.

Лекция

2 сағат · 5 тармақтық жоспар

Әдебиеттер

1, 2, 4, 8, 12, 13, 17

2-тақырып. Табиғат қорғау және ресурстарды тиімді пайдалану экономикасы

Табиғи ортаның сапасы мен ресурстар — экономикалық дамудың негізі.
Қазақстан экономикасының құрылымы және табиғат пайдаланудың қазіргі жағдайы.
Экологиялық шығындар, оларды қысқарту жолдары және ластанудан болатын зиян.
Ішкі және сыртқы шығындар: мағынасы, рөлі және реттеу механизмі.
Табиғат пайдаланудың құқықтық негіздері.

Лекция / Семинар

2 сағат / 2 сағат · кейстерді талқылау

Әдебиеттер

12, 17

3-тақырып. Табиғи орта сапасын және ресурстарды экономикалық бағалау теориясы

Экономикалық бағалаудың қажеттілігі, қағидалары және қызметтері.
Бағалау көрсеткіштері мен оларды анықтау әдістері; бағалау түрлері және қолданылуы.
Құн мен бағаның айырмашылығы; сыйымдылық (ассимиляциялық) әлеуетін бағалау.
Ластаушы заттар шығарылымын реттеудің экономикалық негіздері.

4-тақырып. Қалпына келмейтін ресурстар: қорғау, тиімді пайдалану және бағалау

Абсолютті және салыстырмалы сарқылу, ресурс тапшылығы.
Минералдық шикізатты және кен орындарын экономикалық бағалау принциптері мен әдістері.
Жер қойнауы байлықтарын қорғау; кен қоры, кондициялар және игеру мерзімін анықтау.

5-тақырып. Жер ресурстары: қорғау және тиімді пайдаланудың экономикалық мәселелері

Жер қорын бағалау әдістері; абсолютті және салыстырмалы құндылық.
Жердің табиғи және жасанды өнімділігі; табыс, пайда, рента және тиімділік.
Рекультивация шығындары, жаңғырту құны және экологиялық бағалау.
Жер қатынастарын басқарудың құқықтық негіздері және экономикалық тетіктер.

6-тақырып. Су ресурстары: қорғау және тиімді пайдалану

Судың маңызы, Қазақстан су ресурстары және оларды пайдалану.
Су қорғау шаралары; экономикалық бағалау көрсеткіштері мен әдістері.
Ластанудан болатын экономикалық зиян және су қорғау шараларының тиімділігі.

7-тақырып. Биологиялық ресурстар: қорғау және тиімді пайдалану

Орман ресурстарының шаруашылық маңызы және экожүйелік қызметтері.
Орманның табиғат қорғау құндылығын және шаруашылық тиімділігін бағалау.
Жайылым, дәрілік және техникалық өсімдіктер, балық және жануарлар ресурстары.
Құқықтық негіздер, экономикалық реттеу және ренталық қатынастар.

8-тақырып. Әуе кеңістігін қорғаудың әлеуметтік-экономикалық мәселелері

Ластаушы көздер мен заттар, олардың әсері және шекті рұқсат етілетін деңгейлер.
Атмосфера қорғау шаралары және олардың тиімділігін бағалау.
Экономикалық зиянды есептеу: болдырмау, жою және өтемақы шығындары.
Халықаралық және жаһандық аспектілер.

9-тақырып. Табиғат ресурстарын кешенді пайдалану және бағалау

Кешенді пайдалану мен қорғаудың бағыттары; аумақтық үйлесімділік.
Синергиялық тиімділік және кешенді экономикалық бағалау.
Экономикалық, экологиялық және әлеуметтік тиімділікті салыстыру; варианттарды таңдау.
Қазақстандағы территориялық өндірістік кешендер (ТӨҚ).

10-тақырып. Табиғат пайдаланудағы ҒТЖ және өндірісті экологияландыру

Ғылыми-техникалық прогрестің рөлі және табиғат қорғауды жетілдірудегі орны.
Қалдықсыз және аз қалдықты технологиялар; қайта өңдеу және залалсыздандыру.
Балама, экологиялық таза энергия көздері; стандарттар мен сертификаттау.

11-тақырып. Табиғат пайдаланудың төлемдері

Төлемдердің экономикалық механизм ретіндегі қызметі және нарықтық қатынастар.
Төлем түрлері, қағидалары, ставкаларды белгілеу және төлеу тәртібі.
Жер қойнауы, жер, су, орман ресурстары үшін төлемдер; ластау үшін төлемдер.
Норматив шегіндегі және шектен тыс пайдалану/ластау үшін төлемдерді ажырату.

12-тақырып. Экономикалық ынталандыру

Табиғат қорғау шығындарын қайтару және экономикалық тиімділік.
Ластау құқығы және оны реттеу: бастапқы бөлу және қайта бөлу.
Тетіктер жүйесі: рұқсаттар, лицензиялар, сертификаттар, төлемдер, амортизация және баға саясаты, қаржы-несие құралдары, жеңілдіктер, экологиялық қорлар.
Ластау құқығын сату-сатып алу сияқты нарықтық механизмдерді енгізу.

13-тақырып. Табиғат пайдалануды басқару және тұрақты экономикалық даму

Басқару жүйесін жетілдіру және құқықтық негіздер.
Мемлекеттік және жергілікті органдардың міндеттері, қоғамдық ұйымдардың ықпалы.
Әкімшілік-құқықтық және экономикалық реттеу, нарық құралдарын қолдану.
Жоспарлау, нормалау, мониторинг, есеп, экологиялық сараптама және менеджмент.

14-тақырып. Табиғат қорғаудың жаһандық және халықаралық мәселелері

Климаттың жылынуы, озон қабатының жұқаруы және жаһандық ластаулар.
Халықаралық келісімдер мен ұйымдар; мұхиттар, су ресурстары және ғарыш кеңістігін қорғау.
Әлемдік даму модельдері, ресурстардың сарқылуы туралы көзқарастар.
Қазақстанның даму стратегиялары және экологиялық қауіпсіздік.

Практикалық және семинар сабақтарына әдістемелік бағдар

Оқу үдерісін ұйымдастыру

Дәрістерде пән бойынша толық теориялық материал беріледі; сағат көлемі мамандық пен оқыту түріне қарай анықталады.
Семинарға дайындықта дәріс конспектісін пайдалану және ұсынылған әдебиеттерді оқу міндетті.
Оқулықтармен бірге ғылыми мақалаларды оқу, Қазақстан Республикасының заңдары мен нормативтік құжаттарын білу қажет.
Семинарлар пікірталас форматында өтіп, балама көзқарастар мен қосымша деректер талқыланады.

Практикалық дағдылар

Табиғат ресурстарын экономикалық бағалау есептері.
Экономикалық зиянды есептеу және табиғат қорғау шараларының тиімділігін анықтау.
Табиғат пайдалануды басқару механизмдерін талдау.
Кейстер бойынша ұйымдастырушылық және басқарушылық шешім қабылдау.

Маңызды қағида

Табиғат қорғау және табиғат ресурстарын тиімді пайдалану — мемлекеттің ең маңызды міндеттерінің бірі. Табиғи ортаға зиянды антропогендік әсерді жоюға немесе азайтуға бағытталған өндірістік-шаруашылық әрекеттердің барлығы табиғат қорғау шаралары ретінде қарастырылады.

Ескертпе (минералдық шикізат бойынша)

Минералдық шикізат ресурстары Қазақстан экономикасында ерекше орын алады. Кен орындарын геологиялық-экономикалық бағалау өзектілігі жоғары. Бұрын кейбір техникалық-экономикалық құжаттар (ТЭД, ТЭҚ) 1982–1990 жылдардағы көтерме баға негізінде орындалған; 1991 жылдан бастап бағалау талаптары мен нарықтық жағдайлар өзгерді.